Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις εισέρχονται εκ νέου σε ζώνη αυξημένης έντασης, η Αθήνα φαίνεται να προετοιμάζει τις επόμενες κινήσεις της σε διπλωματικό, αμυντικό αλλά και κυριαρχικό επίπεδο. Η επικείμενη παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη στο Καστελόριζο αποκτά ισχυρό συμβολισμό, ενώ την ίδια στιγμή στο τραπέζι βρίσκεται το ενδεχόμενο επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια νοτίως της Κρήτης.

Ο πρωθυπουργός αναμένεται να μεταβεί στο Καστελόριζο για τις εκδηλώσεις της επετείου απελευθέρωσης του ακριτικού νησιού, με την επίσκεψη να πραγματοποιείται σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη συγκυρία για τις σχέσεις Αθήνας και Άγκυρας. Το SigmaLive αναφέρει ότι ο σχεδιασμός για επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. νοτίως της Κρήτης είναι «εν πολλοίς ολοκληρωμένος» και θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί εφόσον ληφθεί η σχετική πολιτική απόφαση. Διευκρινίζεται, πάντως, ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχει επίσημη κυβερνητική ανακοίνωση περί επικείμενης επέκτασης.

Το μήνυμα από το Καστελόριζο

Η επιλογή του Καστελόριζου μόνο τυχαία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Το σύμπλεγμα της Μεγίστης αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς η Τουρκία αμφισβητεί την ελληνική θέση αναφορικά με την επήρεια των νησιών στις θαλάσσιες ζώνες.

Η παρουσία του Έλληνα πρωθυπουργού στο ανατολικότερο άκρο της ελληνικής επικράτειας λειτουργεί επομένως και ως πολιτικό μήνυμα: η Αθήνα δεν πρόκειται να αποδεχθεί αμφισβητήσεις της ελληνικής κυριαρχίας ούτε να θεωρήσει ότι οι τουρκικές διεκδικήσεις δημιουργούν τετελεσμένα.

Η επίσκεψη εντάσσεται μάλιστα σε ένα ευρύτερο πλέγμα διπλωματικών κινήσεων. Μετά τις επαφές στην Αίγυπτο, ο Κυριάκος Μητσοτάκης βρίσκεται σήμερα στο Παρίσι για επαφές με τον Εμανουέλ Μακρόν, ενώ ακολουθούν Καστελόριζο, Βρυξέλλες και αργότερα Σαουδική Αραβία. Η Αθήνα επιχειρεί έτσι να προβάλει το δίκτυο στρατηγικών σχέσεων που έχει οικοδομήσει τα τελευταία χρόνια στην Ανατολική Μεσόγειο, στην Ευρώπη και στη Μέση Ανατολή.

Στο τραπέζι τα 12 ναυτικά μίλια

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει, ωστόσο, η συζήτηση που έχει ανοίξει για την επέκταση της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης νοτίως της Κρήτης.

Σύμφωνα με την «Καθημερινή», η κυβέρνηση εξετάζει διάφορα σενάρια αντίδρασης σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης από την Τουρκία, με την επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. νοτίως της Κρήτης να βρίσκεται στη «φαρέτρα» της Αθήνας.

Πρόκειται για κίνηση διαφορετικής τάξης μεγέθους από μια διπλωματική δήλωση. Η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης αποτελεί άσκηση εθνικής κυριαρχίας. Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει από το 2021 στην επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ν.μ. στο Ιόνιο και μέχρι το ακρωτήριο Ταίναρο, εφαρμόζοντας δικαίωμα που προβλέπεται από το Δίκαιο της Θάλασσας.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι μια επέκταση νοτίως της Κρήτης δεν ταυτίζεται γεωγραφικά με επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω της γνωστής απόφασης της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1995 περί casus belli στην περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων πέραν των έξι μιλίων στο Αιγαίο.

Γιατί η νότια Κρήτη έχει στρατηγική σημασία

Η Κρήτη βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο ενός ευρύτερου γεωπολιτικού ανταγωνισμού.

Νοτίως του νησιού συγκλίνουν ζητήματα ενεργειακών ερευνών, οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, σχέσεων με τη Λιβύη και του τουρκολιβυκού μνημονίου. Μια ελληνική κίνηση για τα 12 μίλια θα αποτελούσε συνεπώς έμπρακτη άσκηση κυριαρχίας σε μια περιοχή στην οποία η Αθήνα επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να ενισχύσει την παρουσία της.

Η συζήτηση δεν περιορίζεται στην κυβέρνηση. Ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ Νικόλας Φαραντούρης ζήτησε πριν από λίγες ημέρες από την Κάσο άμεση επέκταση στα 12 ν.μ. νοτίως της Κρήτης, παράλληλα με την υλοποίηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου και την έναρξη συζητήσεων Αθήνας και Λευκωσίας για οριοθέτηση ΑΟΖ.

Από νομικής πλευράς, η δυνατότητα επέκτασης μέχρι τα 12 ν.μ. απορρέει από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας. Όπως επισημαίνει σε πρόσφατη ανάλυσή της η καθηγήτρια Μαρία Γαβουνέλη, το παράκτιο κράτος μπορεί να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη του μέχρι τα 12 μίλια από τις γραμμές βάσης.

Η Αθήνα προετοιμάζεται για διαφορετικά σενάρια

Οι τελευταίες κινήσεις δείχνουν ότι η ελληνική πλευρά επιχειρεί να απαντήσει στην αυξανόμενη τουρκική πίεση σε περισσότερα από ένα επίπεδα.

Το πρώτο είναι διπλωματικό, με ενεργοποίηση συμμαχιών και συνεργασιών.

Το δεύτερο είναι αμυντικό, με την επιτάχυνση προγραμμάτων που αποσκοπούν στην ενίσχυση της αποτρεπτικής ικανότητας των Ενόπλων Δυνάμεων.

Και το τρίτο αφορά την άσκηση κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων, όπου εντάσσεται η συζήτηση για τα 12 ναυτικά μίλια.

Σύμφωνα με το «Έθνος», η στρατηγική της Αθήνας απέναντι στην τουρκική προκλητικότητα κινείται ακριβώς σε αυτά τα επίπεδα: διπλωματική κινητοποίηση, ενίσχυση του περιφερειακού ρόλου της Ελλάδας και περαιτέρω αμυντική θωράκιση.

Το δύσκολο στοίχημα της επόμενης ημέρας

Το ερώτημα πλέον είναι εάν η συζήτηση για τα 12 μίλια θα μετατραπεί σε πολιτική απόφαση.

Μέχρι αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει επίσημη κυβερνητική ανακοίνωση ότι η επέκταση νοτίως της Κρήτης έχει αποφασιστεί. Αυτό είναι σημαντικό, καθώς άλλο πράγμα αποτελεί η τεχνική προετοιμασία ενός σεναρίου και άλλο η ενεργοποίησή του.

Ωστόσο, το γεγονός ότι το συγκεκριμένο ενδεχόμενο επανέρχεται σε μια περίοδο έντονης κινητικότητας στα ελληνοτουρκικά δείχνει ότι η Αθήνα θέλει να διατηρεί διαθέσιμες επιλογές κλιμάκωσης της δικής της διπλωματικής και κυριαρχικής απάντησης.

Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η επίσκεψη Μητσοτάκη στο Καστελόριζο. Από το ακριτικό νησί, το οποίο βρίσκεται στην καρδιά της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης της Ανατολικής Μεσογείου, τα μηνύματα που θα εκπέμψει ο πρωθυπουργός θα παρακολουθηθούν στενά τόσο στην Αθήνα όσο και στην Άγκυρα.

Καστελόριζο και νότια Κρήτη αποτελούν δύο διαφορετικά σημεία στον χάρτη, αλλά αυτή τη στιγμή συνδέονται από την ίδια στρατηγική εξίσωση: την προσπάθεια της Ελλάδας να καταστήσει σαφές ότι ο διάλογος με την Τουρκία μπορεί να συνεχίζεται, χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται παραίτηση από δικαιώματα που η Αθήνα θεωρεί ότι απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.

Και εφόσον η συζήτηση για τα 12 ναυτικά μίλια περάσει τελικά από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή, τότε δεν θα πρόκειται απλώς για ακόμη ένα επεισόδιο στον ελληνοτουρκικό διάλογο, αλλά για μία από τις σημαντικότερες ελληνικές κινήσεις άσκησης κυριαρχίας των τελευταίων ετών.