Η Μόσχα αφήνει πλέον ανοιχτή την πόρτα για ένα σενάριο που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολο: οι ρωσικοί S-400 που βρίσκονται στην Τουρκία θα μπορούσαν υπό προϋποθέσεις να μεταφερθούν σε τρίτη χώρα, αρκεί να προηγηθεί επίσημη έγκριση της Ρωσίας.

Τη θέση αυτή διατύπωσε ο Σεργκέι Λαβρόφ στη Νέα Υόρκη, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, βάζοντας όμως σαφή όρια. Η Τουρκία δεν έχει ακόμη καταθέσει επίσημο αίτημα στη Μόσχα, ενώ οποιαδήποτε μεταφορά θα πρέπει να εγκριθεί από τη ρωσική πλευρά και ο τελικός παραλήπτης να θεωρείται αξιόπιστος από τη Ρωσία.

Η δήλωση αποκτά ιδιαίτερο βάρος επειδή οι S-400 παραμένουν εδώ και χρόνια στο επίκεντρο της σύγκρουσης Άγκυρας και Ουάσινγκτον και συνδέονται άμεσα με το πάγωμα της τουρκικής συμμετοχής στο πρόγραμμα F-35.

«Χωρίς τη συγκατάθεσή μας δεν μπορούν να φύγουν»

Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών εξήγησε ότι τα συστήματα παραδόθηκαν στην Τουρκία με συμβατικούς όρους που περιλαμβάνουν πιστοποιητικό τελικού χρήστη.

Αυτό σημαίνει ότι η Άγκυρα δεν μπορεί να τα μεταφέρει εκτός τουρκικής επικράτειας με δική της απόφαση.

Ο Λαβρόφ προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, ξεκαθαρίζοντας ότι η Μόσχα δεν απορρίπτει εκ των προτέρων ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Η δήλωση αυτή διαφοροποιεί αισθητά το κλίμα γύρω από ένα ζήτημα που για χρόνια θεωρούνταν σχεδόν αμετακίνητο.

Οι δύο όροι της Μόσχας

Ο πρώτος όρος είναι η επίσημη ρωσική έγκριση. Ο δεύτερος αφορά τη χώρα που θα μπορούσε να παραλάβει τα συστήματα.

ISW: Οι Ρώσοι εκμεταλλεύονται ομίχλη και βλάστηση για διεισδύσεις προς Ζαπορίζια

Κατά τον Λαβρόφ, ο τελικός παραλήπτης θα πρέπει να διατηρεί φιλικές σχέσεις με τη Ρωσία και να παρέχει δεσμευτικές διαβεβαιώσεις ότι οι S-400 δεν θα μεταφερθούν στη συνέχεια σε άλλο κράτος.

Η Μόσχα εμφανίζεται ιδιαίτερα ευαίσθητη στο θέμα της επανεξαγωγής στρατιωτικού υλικού. Ο Ρώσος ΥΠΕΞ επικαλέστηκε περιπτώσεις κατά τις οποίες, σύμφωνα με τη ρωσική πλευρά, δυτικά κράτη αγόρασαν οπλικά συστήματα από τρίτες χώρες και τελικά τα έστειλαν στην Ουκρανία παρά τις υπάρχουσες δεσμεύσεις τελικού χρήστη.

Στην περίπτωση των S-400, η Ρωσία θέλει να αποκλείσει ακριβώς ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Η Άγκυρα δεν έχει ακόμη καταθέσει αίτημα

Παρά τα δημοσιεύματα και τις παρασκηνιακές συζητήσεις των τελευταίων μηνών, ο Λαβρόφ ξεκαθάρισε ότι η Τουρκία δεν έχει ακόμη απευθυνθεί επίσημα στη Ρωσία ζητώντας άδεια μεταφοράς των συστημάτων.

Ορισμένες αναφορές έχουν εμφανίσει τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ως πιθανό τελικό προορισμό, όμως ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών απέφυγε να επιβεβαιώσει ότι βρίσκεται συγκεκριμένη χώρα πάνω στο τραπέζι.

Η θέση του ήταν ότι η Μόσχα θα περιμένει πρώτα να δει τι ακριβώς επιθυμεί να κάνει η τουρκική κυβέρνηση και κατόπιν θα αξιολογήσει οποιοδήποτε αίτημα.

Από την πλευρά της Άγκυρας, ο Χακάν Φιντάν περιορίστηκε να δηλώσει ότι οι συνομιλίες για το ζήτημα των S-400 συνεχίζονται «με όλους», χωρίς να δώσει λεπτομέρειες ή χρονοδιάγραμμα.

Το μεγάλο αγκάθι στις σχέσεις Τουρκίας–ΗΠΑ

Η αγορά των S-400 από τη Ρωσία αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις στις σχέσεις της Τουρκίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ.

Η Ουάσινγκτον υποστήριξε ότι η λειτουργία ενός προηγμένου ρωσικού συστήματος αεράμυνας σε χώρα που θα διέθετε παράλληλα F-35 δημιουργούσε σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια της τεχνολογίας του αμερικανικού μαχητικού.

Η Τουρκία απομακρύνθηκε τελικά από το πρόγραμμα F-35 και το 2020 επιβλήθηκαν σε βάρος της κυρώσεις βάσει του νόμου CAATSA.

Έκτοτε η Άγκυρα επιδιώκει να αποκαταστήσει τη σχέση της με την Ουάσινγκτον και να επιστρέψει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, στο πρόγραμμα του F-35.

Ξαναμπαίνουν τα F-35 στο κάδρο

Τον Ιούλιο ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι η κυβέρνησή του προτίθεται να άρει τις κυρώσεις CAATSA και ότι θα ληφθεί απόφαση για ενδεχόμενη πώληση F-35 στην Τουρκία.

Παρά τις δηλώσεις αυτές, το ζήτημα των S-400 παραμένει κρίσιμο εμπόδιο, καθώς η παρουσία τους σε τουρκικό έδαφος εξακολουθεί να προκαλεί ενστάσεις στην Ουάσινγκτον.

Μία μεταφορά των συστημάτων σε τρίτη χώρα θα μπορούσε συνεπώς να αλλάξει σημαντικά το πλαίσιο της συζήτησης. Δεν σημαίνει αυτόματα ότι η Τουρκία θα αποκτήσει F-35 ούτε ότι τα νομικά και πολιτικά εμπόδια στις ΗΠΑ θα εξαφανιστούν, αλλά θα αφαιρούσε ένα από τα σοβαρότερα σημεία τριβής.

Για την Ελλάδα, κάθε αλλαγή στο ζήτημα έχει προφανές ενδιαφέρον, καθώς αφορά άμεσα το μελλοντικό ισοζύγιο αεροπορικής ισχύος στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ένα σενάριο που πλέον δεν θεωρείται απαγορευμένο

Για χρόνια το ερώτημα των S-400 έμοιαζε να οδηγεί σε αδιέξοδο: η Τουρκία δεν ήθελε να εγκαταλείψει τα συστήματα, η Ουάσινγκτον δεν δεχόταν την παρουσία τους και η Ρωσία επέμενε στους περιορισμούς που απορρέουν από τη σύμβαση.

Η σημερινή δήλωση Λαβρόφ δεν λύνει αυτόν τον γόρδιο δεσμό, αλλά αλλάζει μία σημαντική παράμετρο. Η Μόσχα δεν λέει πλέον ότι η μεταφορά είναι εκτός συζήτησης. Λέει ότι μπορεί να συζητηθεί, αρκεί εκείνη να έχει τον τελευταίο λόγο.

Το επόμενο βήμα ανήκει πλέον στην Άγκυρα. Αν υποβάλει επίσημη πρόταση, τότε θα φανεί αν οι S-400 μπορούν πράγματι να μετατραπούν από εμπόδιο δεκαετίας σε διαπραγματευτικό χαρτί ανάμεσα σε Τουρκία, Ρωσία και Ηνωμένες Πολιτείες.