Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη

Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, μέσα σε μια περίοδο μεγάλης ανομβρίας, συνέβη στην Καρπασία κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο. Τουρκοκύπριοι της Γαληνόπορνης ζήτησαν από τους Ελληνοκύπριους γείτονές τους στο Ριζοκάρπασο να φέρουν τις εικόνες τους για να προσευχηθούν όλοι μαζί για βροχή. Στην παλιά εκκλησία της Αγίας Άννας ο χότζας του χωριού γονάτισε δίπλα στους Ορθόδοξους ιερείς και η κοινή δέηση στράφηκε προς τον Θεό, την Παναγία, την Αγία Άννα και τον Απόστολο Ανδρέα, σύμφωνα με όσα γράφει ο Κρις Σωφρονίου και μεταδίδει το 

Ο Δεκαπενταύγουστος στην Κύπρο είναι συνδεδεμένος με την Παναγία όσο λίγες άλλες ημέρες του χρόνου. Κυκκώτισσα, Χρυσορρογιάτισσα, Χρυσοσπηλιώτισσα, Αγγελόκτιστη, Ελεούσα· διαφορετικά ονόματα για την ίδια Θεοτόκο, που επί αιώνες βρήκε θέση όχι μόνο στις εκκλησίες και στα μοναστήρια αλλά και στη γλώσσα, στους φόβους και στις ελπίδες των ανθρώπων. Υπήρξαν μάλιστα εποχές κατά τις οποίες η πίστη στη δύναμη ενός ιερού τόπου δεν σταματούσε εκεί όπου άρχιζε η θρησκεία του γείτονα.

Η Κύπρος γνώρισε κοινά ή «μοιρασμένα» ιερά, χώρους δηλαδή όπου Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι μπορούσαν να αναζητήσουν θεραπεία, προστασία ή βοήθεια χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εγκατέλειπαν τη δική τους πίστη. Η ανθρωπολογική έρευνα έχει καταγράψει τέτοιες πρακτικές στην Κύπρο και γενικότερα στην ανατολική Μεσόγειο. Μία από τις πιο εντυπωσιακές κυπριακές ιστορίες αυτού του φαινομένου εκτυλίχθηκε στη Γαληνόπορνη της Καρπασίας.

Η ανομβρία που έφερε δύο χωριά μαζί

Η ιστορία διασώθηκε μέσα από τη μαρτυρία του Αντώνη Πιτράκκου, Ελληνοκύπριου από το Ριζοκάρπασο που αργότερα μετανάστευσε στην Αυστραλία. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, η περιοχή αντιμετώπιζε σοβαρή ανομβρία. Το Ριζοκάρπασο ήταν τότε κατά συντριπτική πλειονότητα ελληνοκυπριακό, ενώ περίπου δώδεκα μίλια νοτιοδυτικά βρισκόταν η Γαληνόπορνη, με περίπου 600 Μουσουλμάνους και μόλις 15 Χριστιανούς. Οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοί της, θυμόταν ο Πιτράκκος, μιλούσαν κυπριακά ελληνικά ακόμη και μεταξύ τους μέσα στα σπίτια τους.

Η γη όμως είχε στεγνώσει και η βροχή δεν ερχόταν. Οι κάτοικοι της Γαληνόπορνης είχαν ήδη προσευχηθεί μαζί με τον χότζα τους. Όταν η ανομβρία συνεχιζόταν, στράφηκαν στους Χριστιανούς γείτονές τους.

Δεν τους ζήτησαν νερό.

Τους ζήτησαν τις εικόνες τους.

«Φέρτε τις εικόνες να προσευχηθούμε»

Από το Ριζοκάρπασο οργανώθηκε πομπή προς τη Γαληνόπορνη. Μαζί με τις ορθόδοξες εικόνες πήγαν δύο ιερείς, έχοντας μαζί τους όσα χρειάζονταν για τη δέηση στην παλιά εκκλησία της Αγίας Άννας.

Η διαδρομή κράτησε ώρες. Όταν η πομπή πλησίασε στο χωριό, οι κάτοικοι της Γαληνόπορνης συγκεντρώθηκαν για να την υποδεχθούν. Οι εικόνες τοποθετήθηκαν στον ναό, οι ιερείς φόρεσαν τα άμφιά τους και άναψαν τα κεριά.

Και τότε συνέβη η σκηνή που έμεινε χαραγμένη στη μνήμη του Πιτράκκου.

Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι γονάτισαν μαζί. Ανάμεσά τους και ο χότζας, δίπλα στους δύο Ορθόδοξους ιερείς. Η δέηση στράφηκε προς τον Θεό, την Παναγία, την Αγία Άννα και τον Απόστολο Ανδρέα με ένα κοινό αίτημα: να έρθει η βροχή.

Για έναν σημερινό αναγνώστη η εικόνα μοιάζει παράξενη. Για εκείνους τους ανθρώπους, όμως, υπήρχε εκείνη τη στιγμή κάτι πιο επείγον από τη θεολογική τους διαφορά.

Η γη διψούσε.

Και μετά έβρεξε

Όταν τελείωσε η προσευχή, οι Τουρκοκύπριοι πρόσφεραν στους επισκέπτες ψωμί, νερό, ελιές και τυρί. Ύστερα οι εικόνες πήραν τον δρόμο της επιστροφής προς το Ριζοκάρπασο, με κατοίκους της Γαληνόπορνης να βοηθούν στη μεταφορά και να συνοδεύουν την πομπή για μέρος της διαδρομής.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Πιτράκκου, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η επιστροφή άρχισε να βρέχει. Ο ίδιος θυμόταν ότι η βροχή συνεχίστηκε την ημέρα, τη νύχτα και την επομένη.

Αν επρόκειτο για θαύμα είναι ζήτημα πίστης και όχι ιστορικής απόδειξης. Για την κοινωνική ιστορία της Κύπρου, όμως, το εντυπωσιακό γεγονός είναι ήδη μπροστά μας: ένα μουσουλμανικό χωριό ζήτησε να μεταφερθούν σε αυτό χριστιανικές εικόνες και ο χότζας του γονάτισε μαζί με Ορθόδοξους ιερείς για μια κοινή δέηση.

Ο Πιτράκκος μάλιστα, ανακαλώντας το περιστατικό πολλά χρόνια αργότερα, έλεγε κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό: ότι οι Τουρκοκύπριοι της Γαληνόπορνης είχαν «πιο πολύ εμπιστοσύνη και πίστη από εμάς».

Δεν άλλαξαν πίστη

Το περιστατικό δεν σημαίνει ότι οι Τουρκοκύπριοι της Γαληνόπορνης «έγιναν Χριστιανοί», ούτε έχουμε τεκμήριο ότι έκαναν τον σταυρό τους. Η ουσία βρίσκεται ακριβώς στο ότι παρέμεναν Μουσουλμάνοι και παρ’ όλα αυτά μπορούσαν να αναγνωρίζουν ιερότητα και πέρα από τα αυστηρά όρια της δικής τους θρησκευτικής κοινότητας.

Ανάλογες πρακτικές κοινών προσκυνημάτων έχουν καταγραφεί στην Κύπρο και αλλού στην ανατολική Μεσόγειο. Η λαϊκή θρησκευτικότητα δεν ακολουθούσε πάντοτε τις καθαρές διαχωριστικές γραμμές που συχνά της αποδίδουμε εκ των υστέρων. Όταν υπήρχε αρρώστια, ανομβρία ή άλλη μεγάλη ανάγκη, ο άνθρωπος μπορούσε να αναζητήσει βοήθεια εκεί όπου πίστευε ότι υπήρχε ελπίδα.

Η παράδοση της Αγίας Άννας φαίνεται μάλιστα ότι δεν τελείωσε με εκείνη τη δέηση. Μεταγενέστερες καταγραφές αναφέρονται σε προσκυνητές που συνέχιζαν να φθάνουν στον χώρο σε περιόδους ανομβρίας, ακόμη και από μακρινές περιοχές της Κύπρου.

Μια ιστορία για τον Δεκαπενταύγουστο

Η ιστορία της Γαληνόπορνης δεν χρειάζεται εξωραϊσμό. Δεν αποδεικνύει ότι οι δύο κοινότητες ζούσαν πάντοτε αρμονικά ούτε ακυρώνει όσα τραγικά ακολούθησαν στην ιστορία της Κύπρου.

Αποδεικνύει όμως ότι υπήρξαν πραγματικές στιγμές κατά τις οποίες οι άνθρωποι μπορούσαν να περάσουν τα όρια που τους χώριζαν χωρίς να πάψουν να είναι αυτό που ήταν.

Και γι’ αυτό αξίζει να τη θυμηθούμε τον Δεκαπενταύγουστο.

Μέσα στα πολλά ονόματα που έδωσε η Κύπρος στην Παναγία υπάρχει και μια λιγότερο γνωστή ιστορία της. Δεν είναι χαραγμένη σε εικόνα ούτε γραμμένη πάνω σε κάποιο τέμπλο. Είναι η ανάμνηση ενός μουσουλμάνου χότζα γονατισμένου δίπλα σε δύο Ορθόδοξους παπάδες, ενός τουρκοκυπριακού χωριού που περίμενε τις χριστιανικές εικόνες και δύο κοινοτήτων που για λίγες ώρες είχαν ένα και μοναδικό αίτημα.

Να βρέξει.

Και σύμφωνα με τον άνθρωπο που ήταν εκεί, έβρεξε.

Πηγές: SigmaLive, «Η θαυματουργή ελληνοτουρκική προσευχή στη Γαληνόπορνη που έσπασε την ανομβρία», 18 Μαΐου 2020./Stephanie Jacobs, προφορική μαρτυρία Αντώνη Πιτράκκου στο πλαίσιο ερευνητικής εργασίας για την κυπριακή μνήμη, όπως παρουσιάστηκε στον αυστραλιακό Νέο Κόσμο και αναδημοσιεύθηκε από το SigmaLive./NomadIT / SIEF, «Shared sites and a desire for a nostalgic past in Cyprus», εθνογραφική έρευνα για τους κοινούς ιερούς τόπους Χριστιανών και Μουσουλμάνων στην Κύπρο./Υφυπουργείο Τουρισμού Κύπρου / Visit Cyprus, «Multi-cultural Christian Cyprus – Tolerant to other Religions and Doctrines».

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.