Νέες δυναμικές εξελίξεις στον Κάθετο Διάδρομο φέρνει η εμπορική συμφωνία της κοινοπραξίας ATLANTIC SEE LNG TRADE για την προμήθεια και διάθεση Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου (LNG) από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με χρονικό ορίζοντα έναρξης το 2026. Η συμφωνία αυτή επιταχύνει ουσιαστικά την υλοποίηση ενός έργου στρατηγικής σημασίας για την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή.
Υπενθυμίζεται ότι την προηγούμενη Παρασκευή η κοινοπραξία – στην οποία ο Όμιλος AKTOR κατέχει ποσοστό 60% και η ΔΕΠΑ Εμπορίας το υπόλοιπο 40% – προχώρησε στην υπογραφή της πρώτης συμφωνίας πώλησης αμερικανικού LNG προς την Ουκρανία. Προμηθευτής είναι η BP, ενώ αγοραστής η ουκρανική Naftogaz.
Το πρώτο φορτίο και η διαδρομή προς Ουκρανία
Το πρώτο φορτίο LNG αναμένεται να αφιχθεί στη Ρεβυθούσα και να αποσταλεί στην Ουκρανία τον ερχόμενο Μάρτιο, δηλαδή εντός των επόμενων εβδομάδων. Οι ποσότητες που θα παραδοθούν θα διακινηθούν μέσω του Route 1, σηματοδοτώντας την πρακτική ενεργοποίηση του διαδρόμου.
Παράλληλα, το επόμενο διάστημα αναμένονται περαιτέρω εξελίξεις, ενόψει και της κρίσιμης συνάντησης στον Λευκό Οίκο στις 24 Φεβρουαρίου, στην οποία θα συμμετάσχει ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου.
Γεωπολιτική αναβάθμιση και ενεργειακή ασφάλεια
Το έργο αυτό, το οποίο ο Υπουργός έχει χαρακτηρίσει πολυσύνθετο και απαιτητικό, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας, αναδεικνύοντάς την σε πύλη εισόδου του αμερικανικού LNG προς την Ευρώπη. Ταυτόχρονα, αποτελεί βασικό εργαλείο στην προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ενεργειακή ασφάλεια και πλήρη απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο.
Η σημασία του ενισχύεται περαιτέρω μετά την απόφαση των Βρυξελλών για οριστική απαγόρευση των εισαγωγών ρωσικού αερίου. Στην απόφαση αυτή περιλαμβάνεται ρητή αναφορά στον TurkStream, σύμφωνα με την οποία κάθε ποσότητα φυσικού αερίου που εισέρχεται από την Τουρκία σε Ελλάδα και Βουλγαρία θεωρείται εκ προοιμίου ρωσικής προέλευσης. Έτσι, το βάρος απόδειξης ότι ένα φορτίο δεν περιέχει ρωσικό αέριο μεταφέρεται στους εισαγωγείς και στις τουρκικές αρχές, δίνοντας στην Ε.Ε. νομικό έρεισμα για τον αποκλεισμό μη πιστοποιημένων ροών.
Τι είναι ο «Κάθετος Διάδρομος»
Όπως εξηγούν πηγές του ΥΠΕΝ στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο «Κάθετος Διάδρομος» δεν αποτελεί μία συγκεκριμένη διαδρομή με σαφή αρχή και τέλος, αλλά περιγράφει μια γενική ροή ενέργειας.
Για δεκαετίες, ο άξονας αυτός μετέφερε φυσικό αέριο από τον βορρά – κυρίως τη Ρωσία – προς τον νότο, εξυπηρετώντας χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ελλάδα και η Τουρκία. Ωστόσο, το 2020, με την έναρξη λειτουργίας του TurkStream, οι ροές αυτές άλλαξαν κατεύθυνση.
Αλλαγή ροών και νέα ενεργειακά έργα
Από τότε, η Ρωσία άρχισε να διοχετεύει αέριο μέσω Τουρκίας και όχι μέσω Ουκρανίας, με αποτέλεσμα οι παλαιοί αγωγοί προς τον νότο να παραμένουν σχεδόν ανενεργοί. Την ίδια στιγμή, από το 2021 ξεκίνησε η εισροή αερίου από το Αζερμπαϊτζάν μέσω του αγωγού TAP, ενώ το 2022 τέθηκε σε λειτουργία ο διασυνδετήριος αγωγός Ελλάδας–Βουλγαρίας (IGB). Το 2024 ακολούθησε η έναρξη λειτουργίας του FSRU Αλεξανδρούπολης.
Χάρη σε αυτά τα έργα, η Ελλάδα απέκτησε τη δυνατότητα να διοχετεύει φυσικό αέριο προς τον βορρά, με αποτέλεσμα από το 2022 να πραγματοποιεί εξαγωγές προς γειτονικές χώρες. Παρ’ όλα αυτά, το σύστημα παραμένει υποαξιοποιημένο, καθώς εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική παρουσία ρωσικού αερίου στην περιοχή. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, οι ροές από την Τουρκία – βασική πύλη εισόδου ρωσικού αερίου – έχουν αυξηθεί κατά 60% την περίοδο 2021–2025. Με τη νέα απόφαση της Ε.Ε., η Ελλάδα αποκτά πλέον ισχυρό στρατηγικό πλεονέκτημα.
Δηλώσεις Παπασταύρου και Τσάφου
Μιλώντας στο Athens Energy Summit, ο κ. Παπασταύρου τόνισε ότι ο Κάθετος Διάδρομος αποτελεί εγχείρημα χωρίς ιστορικό προηγούμενο, με μοναδική στρατηγική σημασία για τη σταθερότητα της περιοχής. Όπως ανέφερε, «δεν έχει υπάρξει ποτέ κοινό προϊόν που να εισέρχεται στην Ελλάδα και να καταλήγει στην Ουκρανία». Υπογράμμισε επίσης ότι η δημιουργία ενός ενιαίου και ανταγωνιστικού προϊόντος απαιτεί στενή συνεργασία πέντε χωρών και ισάριθμων διαχειριστικών και ρυθμιστικών αρχών, κάτι που καθιστά το εγχείρημα ιδιαίτερα απαιτητικό.
Στην ίδια εκδήλωση, ο Υφυπουργός Ενέργειας Νίκος Τσάφος επισήμανε ότι η Ελλάδα διαθέτει τεράστιες δυνατότητες, αν και δεν έχει φτάσει ακόμη στο πλήρες δυναμικό της. Όπως ανέφερε, όταν η χώρα προμηθεύει με αέριο τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία, αυτό συνιστά στην πράξη λειτουργία του Κάθετου Διαδρόμου.
Κυρώσεις, δημοπρασίες και προκλήσεις
Σύμφωνα με πηγές του ΥΠΕΝ, ο Κάθετος Διάδρομος θα «ενηλικιωθεί» πλήρως με την εφαρμογή των κυρώσεων κατά του ρωσικού αερίου, οι οποίες προβλέπουν σταδιακή εφαρμογή και πλήρη απαγόρευση έως το τέλος του 2027.
Αναφορικά με τις πρόσφατες δημοπρασίες των προϊόντων Route 1, 2 και 3, που αφορούν την τροφοδοσία του διαδρόμου από τη Ρεβυθούσα, την Αλεξανδρούπολη και τον TAP αντίστοιχα, επισημαίνεται ότι η περιορισμένη ανταπόκριση οφείλεται στο ευρωπαϊκό σύστημα τιμολόγησης εισόδου-εξόδου. Για τη μεταφορά αερίου από την Ελλάδα στην Ουκρανία, οι προμηθευτές καλούνται να καταβάλουν «διόδια» σε όλα τα ενδιάμεσα δίκτυα, αυξάνοντας σημαντικά το τελικό κόστος.
Τα προϊόντα αυτά σχεδιάστηκαν ως ένα είδος «εισιτηρίου εξπρές», προσφέροντας έκπτωση σε σχέση με τις πολλαπλές χρεώσεις, με στόχο την κάλυψη των χειμερινών αναγκών της Ουκρανίας και των αυξημένων εισαγωγών λόγω επιθέσεων στις ενεργειακές της υποδομές.
Προοπτικές και ευρύτερη διάσταση
Παράγοντες της αγοράς έχουν επισημάνει ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα καλύπτουν κυρίως βραχυχρόνιες ανάγκες, χωρίς να προσφέρουν μακροχρόνιες λύσεις τριμήνου, εξαμήνου ή έτους. Η πλήρης εναρμόνισή τους με το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο θεωρείται κρίσιμη για τη μελλοντική αξιοποίησή τους.
Οι ίδιες πηγές τονίζουν ότι δεν είναι ορθό να αξιολογείται ένας τόσο ευρύς διάδρομος από μία μόνο δίοδο και σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ιδίως πριν από την πλήρη εφαρμογή των κυρώσεων κατά της Ρωσίας.
Τέλος, ο Κάθετος Διάδρομος δεν περιορίζεται μόνο στο φυσικό αέριο. Περιλαμβάνει και άλλες διασυνδέσεις – οδικές, σιδηροδρομικές και ενεργειακές. Στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, η Ελλάδα έχει ήδη εξελιχθεί σε καθαρό εξαγωγέα, τροφοδοτώντας την ευρύτερη περιοχή. Όσον αφορά το φυσικό αέριο, ο διάδρομος λειτουργεί ήδη και αναμένεται να αξιοποιηθεί πλήρως όσο περιορίζονται οι εισαγωγές ρωσικού αερίου μέσω των νέων ευρωπαϊκών κυρώσεων.
