Σε νέα κρίσιμη καμπή εισέρχεται η αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να απέρριψε την ιρανική πρόταση για επταήμερη εκεχειρία, η οποία θα άνοιγε τον δρόμο για την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Η πρόταση του Ιράν παρουσιάστηκε ως ένας συγκεκριμένος οδικός χάρτης επτά ημερών για την αποκλιμάκωση της σύγκρουσης. Ωστόσο, σύμφωνα με τη Wall Street Journal, ο Αμερικανός πρόεδρος την απέρριψε, ενώ έχει πει σε συνεργάτες του ότι αναμένει επανάληψη των αμερικανικών βομβαρδισμών μετά τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου.

Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς τα Στενά του Ορμούζ έχουν μετατραπεί σε ένα από τα βασικότερα διαπραγματευτικά χαρτιά της Τεχεράνης. Η κρίση στη θαλάσσια αυτή αρτηρία έχει επιπτώσεις πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή, καθώς επηρεάζει την ενεργειακή ασφάλεια, τις διεθνείς τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου και το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών.

Τι πρότεινε το Ιράν

Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, γνωστοποίησε στη Νέα Υόρκη ότι η Τεχεράνη είχε διαβιβάσει στην Ουάσινγκτον, μέσω του Κατάρ, ένα συγκεκριμένο σχέδιο επτά ημερών.

«Εάν εκπληρωθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις, τα Στενά μπορούν να ανοίξουν και η κανονική θαλάσσια κυκλοφορία να αποκατασταθεί εντός επτά ημερών», ανέφερε ο Ιρανός υπουργός.

Η πρόταση προβλέπει, σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής πληροφορίες, μία αλληλουχία κινήσεων και από τις δύο πλευρές. Η Ουάσινγκτον θα έπρεπε να άρει τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών, να υπάρξει χαλάρωση των περιορισμών στις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου και να εφαρμοστεί κατάπαυση του πυρός. Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, θα άνοιγε ξανά τα Στενά του Ορμούζ, ενώ στη συνέχεια θα άρχιζαν συνομιλίες για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Η πρόταση δεν εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά. Ήδη στις 22 Σεπτεμβρίου ανώτερος Ιρανός αξιωματούχος είχε δηλώσει στο Reuters ότι η χώρα μπορούσε να ανοίξει το Ορμούζ μέσα σε μία εβδομάδα, εφόσον οι ΗΠΑ περιόριζαν τη στρατιωτική πίεση και ήραν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η αρχική ιρανική πρόταση είχε διαβιβαστεί στην Ουάσινγκτον μέσω μεσολαβητών στις 16 Σεπτεμβρίου.

Η απάντηση Τραμπ

Παρά το διπλωματικό άνοιγμα της Τεχεράνης, η αμερικανική πλευρά δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να αποδεχθεί τους όρους της.

Η Wall Street Journal, επικαλούμενη Αμερικανούς αξιωματούχους, μετέδωσε ότι ο Τραμπ απέρριψε την επταήμερη πρόταση και θεωρεί πιθανή την επανάληψη των αμερικανικών πληγμάτων μετά τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου.

Η στάση αυτή βρίσκεται σε συνέχεια των δηλώσεων που είχε κάνει ο Αμερικανός πρόεδρος στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Εκεί ο Τραμπ ζήτησε ουσιαστικά την οικονομική απομόνωση του Ιράν και δεν έδειξε πρόθεση να αποδεχθεί άμεσα την ιρανική πρόταση, παρότι δήλωσε ότι πιστεύει πως τελικά μπορεί να υπάρξει συμφωνία μετά τις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές.

Από την πλευρά του, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε αφήσει περισσότερο ανοικτό το παράθυρο της διπλωματίας, δηλώνοντας ότι οι ΗΠΑ είναι διατεθειμένες να συνομιλήσουν με το Ιράν εφόσον υπάρχουν προοπτικές ουσιαστικού αποτελέσματος.

Η διαφορά αυτή στον τόνο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη διαφορετική στρατηγική. Η Ουάσινγκτον φαίνεται να επιδιώκει μια συνολικότερη συμφωνία, ενώ η Τεχεράνη προτείνει μια σταδιακή διαδικασία: πρώτα αποκλιμάκωση και άνοιγμα του Ορμούζ και στη συνέχεια διαπραγματεύσεις για τα δυσκολότερα ζητήματα.

Το Ορμούζ ως βασικό διαπραγματευτικό χαρτί

Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον η τύχη των Στενών του Ορμούζ.

Η γεωγραφικά στενή θαλάσσια δίοδος μεταξύ Ιράν και Ομάν αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες στον κόσμο. Η κατάσταση εκεί επηρεάζει άμεσα τις εξαγωγές των πετρελαιοπαραγωγών κρατών του Περσικού Κόλπου και, κατ’ επέκταση, τις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Για την Τεχεράνη, επομένως, το Ορμούζ λειτουργεί ως ένα από τα ισχυρότερα μέσα πίεσης που διαθέτει στις διαπραγματεύσεις.

Το Ιράν επιχειρεί να συνδέσει την αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας με παραχωρήσεις από την αμερικανική πλευρά. Η Ουάσινγκτον, αντίθετα, δεν θέλει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η παρεμπόδιση μιας διεθνούς θαλάσσιας αρτηρίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποτελεσματικός μοχλός για την εξασφάλιση άρσης κυρώσεων.

Παράλληλα, τα αραβικά κράτη του Κόλπου έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στην προοπτική μονιμοποίησης οποιουδήποτε ιρανικού ελέγχου στη διέλευση των πλοίων. Περιφερειακές πηγές ανέφεραν ότι οι ηγέτες τους ζήτησαν από τον Τραμπ σαφέστερη εικόνα για τον τελικό στόχο της αμερικανικής στρατηγικής και τόνισαν ότι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας πρέπει να αποκατασταθεί.

Το προηγούμενο της συμφωνίας του Ιουνίου

Η νέα ιρανική πρόταση θυμίζει σε σημαντικό βαθμό την προσωρινή συμφωνία που είχε επιτευχθεί τον Ιούνιο.

Το μνημόνιο εκείνο είχε οδηγήσει σε προσωρινή παύση των εχθροπραξιών και προέβλεπε το άνοιγμα του Ορμούζ για την εμπορική ναυσιπλοΐα, αφήνοντας όμως τα δυσκολότερα ζητήματα –με σημαντικότερο το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν– για μεταγενέστερη φάση των διαπραγματεύσεων.

Η συμφωνία τελικά άρχισε να καταρρέει μέσα σε λίγες εβδομάδες, καθώς επανήλθαν οι διαφωνίες για τη ναυσιπλοΐα και τους όρους εφαρμογής της. Το Reuters είχε επισημάνει τότε ότι η ασαφής διατύπωση βασικών σημείων της συμφωνίας συνέβαλε στην αποδυνάμωσή της.

Αυτό το προηγούμενο εξηγεί εν μέρει και τη σημερινή δυσπιστία μεταξύ των δύο πλευρών.

Η πίεση των ενδιάμεσων εκλογών

Στη δύσκολη εξίσωση εισέρχεται πλέον και η αμερικανική εσωτερική πολιτική.

Οι ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου αποτελούν σημαντικό χρονικό ορόσημο. Ο Τραμπ έχει ήδη συνδέσει δημόσια το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής συμφωνίας με την περίοδο μετά τις εκλογές, ενώ οι πληροφορίες της Wall Street Journal αναφέρουν ότι θεωρεί επίσης πιθανή την επανέναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων τότε.

Η Τεχεράνη φαίνεται να γνωρίζει ότι το ενεργειακό κόστος αποτελεί παράγοντα εσωτερικής πολιτικής πίεσης για την αμερικανική κυβέρνηση. Η προοπτική επαναλειτουργίας του Ορμούζ μπορεί επομένως να παρουσιαστεί όχι μόνο ως βήμα αποκλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή αλλά και ως πιθανή διέξοδος από τις πιέσεις στις διεθνείς ενεργειακές αγορές.

Ωστόσο, η Ουάσινγκτον δείχνει μέχρι στιγμής να θεωρεί ότι η αποδοχή των ιρανικών όρων θα περιόριζε τη δυνατότητά της να πιέσει την Τεχεράνη για ευρύτερες παραχωρήσεις.

Το διπλωματικό παράθυρο δεν έχει κλείσει

Παρά το νέο «όχι» Τραμπ, οι δίαυλοι επικοινωνίας δεν έχουν κλείσει ολοκληρωτικά.

Ο Αραγτσί συναντήθηκε στη Νέα Υόρκη με τον απεσταλμένο του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, ενώ το Κατάρ εξακολουθεί να λειτουργεί ως ενδιάμεσος μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης.

Αυτό δείχνει ότι, πίσω από τη σκληρή δημόσια ρητορική, συνεχίζεται η προσπάθεια αναζήτησης μιας φόρμουλας που θα μπορούσε να αποτρέψει μια νέα γενικευμένη στρατιωτική κλιμάκωση.

Το πρόβλημα παραμένει η σειρά των κινήσεων. Το Ιράν ζητά πρώτα συγκεκριμένες αμερικανικές παραχωρήσεις και κατόπιν άνοιγμα του Ορμούζ και έναρξη των ουσιαστικών διαπραγματεύσεων. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν ευρύτερη συμφωνία και δεν εμφανίζονται πρόθυμες να προσφέρουν προκαταβολικά στην Τεχεράνη οικονομική και στρατηγική ανακούφιση.

Έτσι, τα Στενά του Ορμούζ έχουν εξελιχθεί σε κάτι πολύ περισσότερο από ένα θαλάσσιο πέρασμα. Αποτελούν πλέον το σημείο όπου συναντώνται η στρατιωτική ισχύς, η ενεργειακή ασφάλεια, οι κυρώσεις, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και η εσωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών.

Και όσο Ουάσινγκτον και Τεχεράνη διαφωνούν για το ποια πλευρά πρέπει να κάνει το πρώτο βήμα, η προοπτική μιας νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης παραμένει στο τραπέζι – με το Ορμούζ να βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο μιας κρίσης που επηρεάζει ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.