Ο πόλεμος στην Ουκρανία φαίνεται να αποκτά πλέον μια δεύτερη, πολύ πιο δυσδιάκριτη ευρωπαϊκή διάσταση. Drones πάνω από κρίσιμες εγκαταστάσεις, εμπρησμοί, ύποπτες εκρήξεις, κυβερνοεπιθέσεις, παραβιάσεις εναέριου χώρου και επιχειρήσεις κατασκοπείας συνθέτουν ένα περιβάλλον «γκρίζου πολέμου», το οποίο προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η Wall Street Journal καταγράφει σε νέο δημοσίευμά της μια αισθητή αύξηση των αποκαλούμενων ρωσικών επιχειρήσεων «γκρίζας ζώνης» στην Ευρώπη, την ώρα που ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται και το Κίεβο πραγματοποιεί ολοένα βαθύτερα πλήγματα στο ρωσικό έδαφος. Ευρωπαϊκές αρχές συνδέουν τη Μόσχα με σειρά περιστατικών που περιλαμβάνουν drones, σαμποτάζ και κυβερνοεπιθέσεις.

Τι είναι ο πόλεμος της «γκρίζας ζώνης»

Η ουσία της συγκεκριμένης στρατηγικής βρίσκεται ακριβώς στην ασάφεια μεταξύ ειρήνης και πολέμου.

Δεν πρόκειται για μια συμβατική στρατιωτική επίθεση που θα ενεργοποιούσε αυτομάτως τους μηχανισμούς συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ, αλλά για ένα σύνολο ενεργειών που μπορούν να προκαλέσουν πραγματική ζημιά, διατηρώντας παράλληλα δύσκολη την απόδοση ευθύνης.

Το ΝΑΤΟ περιγράφει στις υβριδικές απειλές ένα ευρύ φάσμα μεθόδων: παραπληροφόρηση, κυβερνοεπιθέσεις, οικονομική πίεση, δολιοφθορά, πολιτική παρέμβαση και άλλες συγκαλυμμένες ή φανερές επιχειρήσεις. Βασικός στόχος είναι να αποσταθεροποιούνται κοινωνίες και να δημιουργείται αμφιβολία για το ποιος πραγματικά βρίσκεται πίσω από μια ενέργεια.

Ανάλογη εικόνα δίνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία έχει καταγράψει στην Ευρώπη από κυβερνοεπιθέσεις και επιχειρήσεις χειραγώγησης της πληροφορίας μέχρι σαμποτάζ, εμπρηστικούς μηχανισμούς σε αεροσκάφη, ζημιές σε υποθαλάσσιες υποδομές και παραβιάσεις εναέριου χώρου.

Συναγερμός μετά τα περιστατικά με drones

Ένα από τα σοβαρότερα πρόσφατα περιστατικά σημειώθηκε στη Γερμανία, όπου drone με εκρηκτικά εντοπίστηκε κοντά σε ουκρανικό μεταγωγικό αεροσκάφος στο αεροδρόμιο Λειψίας/Χάλε.

Σύμφωνα με τη Washington Post, το περιστατικό προκάλεσε μεγάλη ανησυχία στους γερμανικούς πολιτικούς και στους αξιωματούχους ασφαλείας, καθώς το αεροδρόμιο αποτελεί σημαντικό κόμβο μεταφορών και χρησιμοποιείται επίσης από ευρωπαϊκά και νατοϊκά στρατιωτικά αεροσκάφη. Η γερμανική κυβέρνηση δεν έχει αποδώσει επισήμως την ευθύνη στη Ρωσία, ενώ ειδικοί επιμένουν ότι απαιτούνται αποδείξεις προτού εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα.

Παράλληλα, οι παραβιάσεις εναέριου χώρου έχουν εντείνει την ανησυχία στην ανατολική πτέρυγα της Συμμαχίας. Στις 12 Αυγούστου, το ΝΑΤΟ συνεδρίασε για τα πρόσφατα περιστατικά σε Πολωνία και Ρουμανία, καταδικάζοντας τις παραβιάσεις και δηλώνοντας ότι καταδεικνύουν αυξανόμενη ρωσική ανοχή στην ανάληψη κινδύνου.

Στο στόχαστρο η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι αρκετά περιστατικά συνδέονται με επιχειρήσεις και υποδομές που υποστηρίζουν άμεσα ή έμμεσα την Ουκρανία.

Στην Εσθονία, οι αρχές διερευνούν εμπρησμό σε εγκατάσταση που χρησιμοποιείται από την Milrem Robotics, εταιρεία αμυντικής τεχνολογίας που προμηθεύει την Ουκρανία με μη επανδρωμένα επίγεια οχήματα. Η πιθανότητα ρωσικής εμπλοκής βρίσκεται μεταξύ των σεναρίων που εξετάζονται, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει αποδειχθεί η ευθύνη.

Το στοιχείο αυτό είναι κρίσιμο.

Εάν στόχος των επιχειρήσεων είναι οι εφοδιαστικές αλυσίδες και οι αμυντικές βιομηχανίες που στηρίζουν το Κίεβο, τότε το πραγματικό πεδίο του ουκρανικού πολέμου επεκτείνεται ουσιαστικά βαθιά μέσα στην ευρωπαϊκή ενδοχώρα.

Δεν χρειάζεται να πληγεί μια ουκρανική μονάδα στο μέτωπο. Αρκεί να καθυστερήσει η παραγωγή ενός συστήματος, να διακοπεί μια μεταφορά πυρομαχικών ή να δημιουργηθεί φόβος στις εταιρείες και στις κοινωνίες που συμμετέχουν στην υποστήριξη της Ουκρανίας.

Το μοντέλο των «αναλώσιμων» πρακτόρων

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και ο τρόπος με τον οποίο φέρεται να οργανώνεται μέρος αυτών των επιχειρήσεων.

Σύμφωνα με τη WSJ, ευρωπαϊκές αρχές κατηγορούν τη Ρωσία ότι χρησιμοποιεί τοπικούς συνεργάτες, οι οποίοι μπορούν να στρατολογούνται ακόμη και μέσω Telegram και άλλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης, για πράξεις σαμποτάζ, κατασκοπείας ή βανδαλισμού.

Η μέθοδος προσφέρει ένα τεράστιο πλεονέκτημα στον εντολέα: εύλογη δυνατότητα άρνησης.

Ένας εμπρησμός ή μια δολιοφθορά μπορεί αρχικά να μοιάζει με κοινό ποινικό αδίκημα. Μέχρι να εντοπιστούν οι διασυνδέσεις, οι πληρωμές και οι πραγματικοί οργανωτές, μπορεί να έχουν περάσει εβδομάδες ή μήνες.

Τα υποθαλάσσια καλώδια και ο «σκιώδης στόλος»

Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο βρίσκεται στη θάλασσα.

Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες ασφαλείας παρακολουθούν στενά πλοία που θεωρούνται συνδεδεμένα με τον λεγόμενο ρωσικό «σκιώδη στόλο», καθώς οι υποψίες δεν περιορίζονται πλέον στην παράκαμψη των κυρώσεων για το πετρέλαιο.

Το ACLED επισημαίνει ότι τέτοια πλοία μπορούν δυνητικά να λειτουργήσουν ως πλατφόρμες δραστηριοτήτων «γκρίζας ζώνης», από επιτήρηση μέχρι περιστατικά που αφορούν υποθαλάσσια καλώδια και κρίσιμες υποδομές. Ωστόσο, υπογραμμίζεται ταυτόχρονα το βασικό πρόβλημα: η απόδοση ευθύνης σε συγκεκριμένο πλοίο παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.

Η σημασία των υποθαλάσσιων υποδομών είναι τεράστια, καθώς από αυτές εξαρτώνται τηλεπικοινωνίες, ενεργειακές διασυνδέσεις και μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας της Ευρώπης.

Ο πραγματικός στόχος: η συνοχή του ΝΑΤΟ

Πίσω από τα επιμέρους περιστατικά διακρίνεται ένας μεγαλύτερος στρατηγικός στόχος.

Η Μόσχα, σύμφωνα με τη δυτική εκτίμηση που παρουσιάζει η WSJ, επιδιώκει να αυξήσει το πολιτικό και κοινωνικό κόστος της υποστήριξης προς την Ουκρανία, να καλλιεργήσει φόβο και ταυτόχρονα να δοκιμάσει τα όρια αντίδρασης του ΝΑΤΟ.

Εδώ βρίσκεται ίσως και το μεγαλύτερο δίλημμα της Συμμαχίας.

Πότε μια κυβερνοεπίθεση, μια δολιοφθορά ή ένα drone παύει να αποτελεί «υβριδική ενέργεια» και μετατρέπεται σε πραγματική ένοπλη επίθεση;

Η Ρωσία αρνείται επανειλημμένα τις δυτικές κατηγορίες για επιχειρήσεις σαμποτάζ, ενώ το Κρεμλίνο υποστηρίζει ότι ανάλογες καταγγελίες χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν την ευρωπαϊκή στρατιωτικοποίηση.

Το βέβαιο είναι ότι η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια πραγματικότητα όπου η γραμμή μεταξύ πολέμου και ειρήνης γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη.

Και ίσως αυτή ακριβώς να είναι η μεγαλύτερη δύναμη του πολέμου της «γκρίζας ζώνης»: ο αντίπαλος δεν χρειάζεται να κηρύξει πόλεμο για να προκαλέσει φόβο, οικονομικό κόστος και πολιτική αναστάτωση. Αρκεί να κρατά την Ευρώπη σε μια μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας — ένα βήμα πριν από το σημείο όπου το ΝΑΤΟ θα πρέπει να αποφασίσει εάν μια γκρίζα επίθεση έχει πλέον περάσει την κόκκινη γραμμή.