Η λιστέρια είναι ένα βακτήριο που συνήθως προκαλεί διεισδυτική νόσο, η οποία φθάνει έως την σηψαιμία και την μηνιγγίτιδα.

Η λιστερίωση, όπως λέγεται η λοίμωξη, είναι πια τόσο συχνή, ώστε το 2024 ήταν το τέταρτο σε συχνότητα δηλούμενο νόσημα  με το υψηλότερο ποσοστό νοσηλειών και τη μεγαλύτερη θνητότητα, τονίζει το Τμήμα Τροφιμογενών/Υδατογενών Νοσημάτων και Ασφάλειας Τροφίμων του ΕΟΔΥ.

Στην πραγματικότητα, τα πρόσφατα δεδομένα, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και στη χώρα μας, αναδεικνύουν την ανάγκη για ενισχυμένη επιτήρηση, πρόληψη και στοχευμένη προστασία των ευπαθών ομάδων.

Τα κρούσματα στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, τα κρούσματα που προκαλεί η λιστέρια επιτηρούνται μέσω του Συστήματος Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΣΥΔΝ). Η επιτήρηση άρχισε το 2004.

Την περίοδο 2004-2024 δηλώθηκαν συνολικώς 292 κρούσματα. Ο μέσος ετήσιος αριθμός των κρουσμάτων ήταν σχεδόν 14. Η μέση ετήσια δηλούμενη επίπτωση ήταν 1,29 κρούσματα ανά 1.000.000 πληθυσμού.

Ωστόσο το 2015 και το 2023 παρατηρήθηκε αύξηση των δηλωθέντων κρουσμάτων λιστερίωσης. Και τις δύο χρονιές έφτασαν στα 3 κρούσματα ανά 1.000.000 πληθυσμού (σχεδόν 30 κρούσματα κατ’ έτος). Η υψηλότερη συχνότητα δήλωσης καταγράφηκε στην ηλικιακή ομάδα 65 έτη και άνω.

Ποσοστό μεγαλύτερο του 50% των δηλωθέντων κρουσμάτων ήσαν ανοσοκατεσταλμένα άτομα. Η θνητότητα έφτασε στο 23,3%.

Αντίστοιχα, το 2025 δηλώθηκαν 21 κρούσματα λιστερίωσης, σύμφωνα με τα προσωρινά δεδομένα του ΣΥΔΝ.

Όπως προαναφέρθηκε, η λιστερίωση συχνά είναι πολύ σοβαρή. Γι’ αυτό τον λόγο, περίπου οι 7 στους 10 ανθρώπους που μολύνονται από λιστέρια χρειάζονται νοσηλεία στο νοσοκομείο.

Που οφείλεται η αύξηση

Η ιλαρά επιστρέφει: Χιλιάδες κρούσματα στην Ευρώπη το 2025

Η αύξηση στις λοιμώξεις που προκαλεί η λιστέρια πιθανώς αντικατοπτρίζει έναν συνδυασμό παραγόντων, εκτιμά ο ΕΟΔΥ. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται:

• Οι δημογραφικές αλλαγές και συγκεκριμένα η γήρανση του πληθυσμού
• Οι μεταβαλλόμενες διατροφικές συνήθειες, όπως η αυξανόμενη κατανάλωση προμαγειρεμένων και προσυσκευασμένων τροφίμων που δεν απαιτούν περαιτέρω προετοιμασία/μαγείρεμα πριν από την κατανάλωσή τους (ready-to-eat products)
• Οι μη ορθές πρακτικές χειρισμού και αποθήκευσης των τροφίμων

Πώς εκδηλώνεται

Η λιστέρια συνήθως προκαλεί διεισδυτική νόσο. Στους ηλικιωμένους και τα ανοσοκατεσταλμένα άτομα η διεισδυτική νόσος εκδηλώνεται ως σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα. Στην περίπτωση της μηνιγγίτιδας εμφανίζονται συμπτώματα όπως:

• Κεφαλαλγία (πονοκέφαλος)
• Δυσκαμψία του αυχένα
• Σύγχυση
• Έλλειψη ισορροπίας ή
• Σπασμοί

Σε υγιείς ενήλικες η νόσος μπορεί να είναι ασυμπτωματική ή να προκαλεί συμπτώματα γαστρεντερίτιδας (π.χ. ναυτία, διάρροια με πυρετό).

Οι έγκυοι διατρέχουν 13 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να νοσήσουν από λιστερίωση σε σχέση με τους υπόλοιπους υγιείς ενήλικες. Συνήθως εκδηλώνουν ήπια και μη ειδικά συμπτώματα όπως:

• Πυρετό
• Κεφαλαλγία
• Μυαλγία (πόνοι στους μυς) ή
• Συμπτώματα γαστρεντερίτιδας

Αναλόγως µε την ηλικία της κύησης, η μόλυνση της μητέρας από λιστέρια είναι δυνατό να οδηγήσει σε αποβολή, θνησιγένεια, πρόωρο τοκετό ή σε σοβαρή λοίμωξη του νεογνού.

Στα νεογνά η λοίμωξη εκδηλώνεται ως σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα και η θνητότητα είναι 20-30%. Εάν όμως τα συμπτώματα εκδηλωθούν τις πρώτες 4 ημέρες από τη γέννηση, η θνητότητα ανέρχεται σε 50%. Λιγότερο από το 20% των κλινικών περιπτώσεων συνδέονται με την εγκυμοσύνη.

Στον γενικό πληθυσμό η θνητότητα της νόσου ποικίλει αναλόγως με τα χαρακτηριστικά του ατόμου, φθάνοντας έως το 20%.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της λιστερίωσης περιλαμβάνει τη χορήγηση αντιβιοτικών για χρονικό διάστημα που εξαρτάται από την εντόπιση της νόσου. Το θεραπευτικό σχήμα περιλαμβάνει την ενδοφλέβια χορήγηση πενικιλλίνης ή αμπικιλλίνης, ενώ συχνά προστίθεται και κάποια αμινογλυκοσίδη (π.χ. γενταμυκίνη).

Συμβουλές προστασίας

Για να αποφευχθεί η μόλυνση με λιστέρια και επομένως η λιστερίωση απαιτείται η εφαρμογή πολλών μέτρων. Είναι παρόμοια με εκείνα που λαμβάνονται για την πρόληψη άλλων τροφιμογενών νοσημάτων. Ωστόσο, για να είναι βέβαιον πως είναι ασφαλή τα τρόφιμα, χρειάζονται και πρόσθετα, όπως η αποφυγή κατανάλωσης συγκεκριμένων τροφίμων. Πιο αναλυτικά, τα συνιστώμενα μέτρα είναι τα εξής:

Σε όσους ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου (π.χ. έγκυοι, ηλικιωμένοι, ανοσοκατεσταλμένοι)

• Συνιστάται να μην καταναλώνουν ωμό (μη παστεριωμένο) γάλα ή μαλακά τυριά που παράγονται από μη παστεριωμένο γάλα.
• Πρέπει να αποφεύγουν και την κατανάλωση προμαγειρεμένων και προσυσκευασμένων τροφίμων που δεν απαιτούν περαιτέρω προετοιμασία/μαγείρεμα πριν από την κατανάλωσή τους (ready-to-eat products).
• Το ίδιο ισχύει για hot dogs και άλλα επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος ή περισσεύματα τροφίμων, εκτός εάν αυτά θερμανθούν έως ότου παραχθεί καυτός ατμός.
• Πρέπει να αποφεύγεται η κατανάλωση καπνιστών θαλασσινών που διατηρούνται στο ψυγείο, εκτός εάν αποτελούν μέρος πλήρως μαγειρεμένου και ζεστού γεύματος ή εάν πρόκειται για κονσερβοποιημένα ή προϊόντα που διατηρούνται σε θερμοκρασία περιβάλλοντος

Γενικά μέτρα

Γροιλανδία: Γιατί η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει τον «πόλεμο»

• Για την προστασία από τη λιστέρια, τα ωμά λαχανικά πρέπει να πλένονται σχολαστικά πριν από την κατανάλωση. Να φυλάσσονται επίσης ξεχωριστά από τα ωμά τρόφιμα ζωικής προέλευσης.
• Τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης πρέπει να μαγειρεύονται επαρκώς.
• Είναι απαραίτητο το σχολαστικό πλύσιμο των χεριών, των εργαλείων και των επιφανειών κοπής μετά τον χειρισμό ωμών τροφίμων.
• Συνιστάται η χρήση θερμομέτρου για την επιβεβαίωση ότι η θερμοκρασία του ψυγείου είναι 4°C ή χαμηλότερη και της κατάψυξης μείον (-) 18 βαθμούς Κελσίου ή χαμηλότερη.
• Οι παραγωγοί τροφίμων οφείλουν να διασφαλίζουν την ασφάλεια όλων των τροφίμων ζωικής προέλευσης. Συγκεκριμένα, πρέπει να εφαρμόζουν τη μέθοδο της παστερίωσης σε όλα τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τη μέθοδο της ενδεδειγμένης ακτινοβολίας στα μαλακά τυριά μετά την ωρίμανσή τους, όπου αυτό είναι εφικτό. Επιπλέον, συνιστάται η χρήση αναστολέων μικροβιακής ανάπτυξης στα επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος, όταν αυτό είναι εφικτό. Πρέπει επίσης να εφαρμόζονται οι αρχές του συστήματος HACCP, καθώς και των διαδικασιών παρακολούθησης (λήψη δειγμάτων επιφανειών, εξοπλισμού κτλ).
• Τα επεξεργασμένα, τα ready-to-eat products και τα ωμά τρόφιμα, τα οποία διαπιστώνεται ότι έχουν μολυνθεί με λιστέρια (π.χ. στο πλαίσιο της συστηματικής επιτήρησης αλλά και των έκτακτων ελέγχων), πρέπει να αποσύρονται αμέσως από την αγορά.
• Πρέπει να αποφεύγεται η χρήση ακατέργαστης κοπριάς στις καλλιέργειες λαχανικών.
• Οι κτηνίατροι και οι αγρότες οφείλουν να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα προστασίας κατά τον χειρισμό ασθενών ή νεκρών ζώων, καθώς και κατά τον χειρισμό αποβολών εμβρύων, ιδίως προβάτων που απεβίωσαν από εγκεφαλίτιδα. Οι ομάδες υψηλού κινδύνου πρέπει να αποφεύγουν την επαφή με δυνητικά μολυσματικά υλικά.