Με έντονο ενδιαφέρον και παρουσία πλήθους κόσμου πραγματοποιήθηκε στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών η τελετή αναγόρευσης του Ευάγγελου Βενιζέλου σε επίτιμο διδάκτορα της Νομικής Σχολής και του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας.

Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν, μεταξύ άλλων, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Ιερώνυμος, ο πρώην πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας, ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Πικραμένος, η Ντόρα Μπακογιάννη, άλλοι υπουργοί της κυβέρνησης, βουλευτές, ευρωβουλευτές στελέχη του ΠΑΣΟΚ, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας Γιάννης Στουρνάρας.

Την έναρξη της τελετής έκανε ο πρύτανης του ΕΚΠΑ Γεράσιμος Σιάσος, ενώ την επιστημονική και πολιτική διαδρομή του τιμώμενου παρουσίασαν οι πανεπιστημιακοί Σπυρίδων Βλαχόπουλος και Κίρκη Κεφαλέα.

Στην αντιφώνησή του, με τίτλο «Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως πρόκληση για την κυριαρχία, τον συνταγματισμό και την πολιτική θεολογία», ο Ευάγγελος Βενιζέλος εστίασε στις βαθιές μεταβολές που επιφέρει η τεχνολογία στο θεσμικό και πολιτικό πεδίο.

Όπως ανέφερε, η έννοια του «ψηφιακού συνταγματισμού» επιχειρεί να απαντήσει στις προκλήσεις που δημιουργούν το διαδίκτυο και η διαχείριση μεγάλων όγκων δεδομένων, ωστόσο παραμένει προσανατολισμένη στο κράτος. Την ίδια στιγμή, μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες, όπως η Meta, διαμορφώνουν ένα παράλληλο πλαίσιο κανόνων, ένα είδος «ιδιωτικού συνταγματισμού», με δικούς τους κανόνες που συγκροτούν μια εταιρική οιονεί έννομη τάξη και δικά τους οιονεί συνταγματικά δικαστήρια.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη λεγόμενη «Constitutional AI», ένα σύστημα αρχών που ενσωματώνεται στις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την προσέγγιση της εταιρείας Anthropic. Όπως σημείωσε, τα συστήματα αυτά εμφανίζουν την τάση να προσομοιώνουν συμμόρφωση σε κανόνες που τα ίδια ενσωματώνουν. «Μετά την εκθετική ανάπτυξη της ΤΝ οι μεγάλες εταιρείες προβάλλουν πλέον την Constitutional AI ως δέσμη αρχών ενσωματωμένη στις δικά τους συστήματα με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Anthropic : Claude’s Constitution. Τα συστήματα
όμως αυτά έχουν την τάση να υποδύονται ότι συμμορφώνονται στο ενσωματωμένο
σε αυτά "σύνταγμα"» επισήμανε.

Παράλληλα, υπογράμμισε την ανάγκη ανάπτυξης μιας «δημόσιας συνταγματικής ΤΝ», που θα λειτουργεί με γνώμονα το συλλογικό συμφέρον και όχι αποκλειστικά ιδιωτικά κριτήρια.

Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης έθεσε στο επίκεντρο και το ζήτημα της εξουσίας που συγκεντρώνουν οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, επισημαίνοντας ότι η κυριαρχία τους στον τομέα των δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης αποκτά χαρακτηριστικά «πολιτικής θεολογίας». Όπως εξήγησε, πρόκειται για μια μορφή ισχύος που είναι πανταχού παρούσα μέσω των υποδομών, «παντογνώστρια» λόγω της ανάλυσης δεδομένων, αδιαφανής στη λειτουργία της και εξαιρετικά άμεση στην επιβολή αποτελεσμάτων.

Σε αυτό το πλαίσιο, έκανε αναφορά και στον Peter Thiel, συνιδρυτή της Palantir, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα επιχειρηματική προσέγγισης που χρησιμοποιεί ακόμη και θεολογικούς όρους για να περιγράψει τον ρόλο της τεχνολογίας.

Ολοκληρώνοντας, ο Ευάγγελος Βενιζέλος προειδοποίησε ότι ο τεχνολογικός ανταγωνισμός γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη δεν αφορά μόνο την οικονομία ή την τεχνολογία, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τόνισε ότι χωρίς επαρκή θεσμική προστασία απέναντι σε ανεξέλεγκτες εφαρμογές, η ίδια η δημοκρατική τάξη κινδυνεύει να υπονομευθεί. «Αν η δυτική, φιλελεύθερη, συνταγματική δημοκρατία δεν προστατεύσει τον εαυτό της έναντι του
κινδύνου της θεσμικής και αξιακής υπονόμευσης της μέσω ανεξέλεγκτων,
καταχρηστικών και παραβατικών εφαρμογών της ΤΝ και όλου του πλέγματος των
νέων τεχνολογιών, δεν έχει ουσιαστικό νόημα η κατίσχυση της Δύσης στον
τεχνολογικό και οικονομικό ανταγωνισμό επί του πεδίου της ΤΝ» σημείωσε.

Ειδική αναφορά έκανε και στην Ελλάδα. «Η Ελλάδα, χωρίς μικρομεγαλισμούς και εύκολες κοινοτοπίες, πρέπει να έχει ως κράτος και πολιτικό
σύστημα, ως επιστημονική κοινότητα και ως κοινωνία πολιτών συνείδηση του
επίδικου αντικειμένου και της διακινδύνευσης και να κινείται αναλόγως σε όλα τα
πεδία» υπογράμμισε.

Σημεία από την ομιλά του Ευάγγελου Βενιζέλου

Ο ψηφιακός συνταγματισμός (digital constitutionalism) που επιχειρεί να
αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του διαδικτύου και της συγκέντρωσης, αποθήκευσης (στο « Νέφος» / cloud) και επεξεργασίας μεγάλων δεδομένων (big data) είναι και
αυτός κρατικοκεντρικός. Απέναντι σε αυτόν οι μεγάλες πλατφόρμες (όπως η META /
FB ) επιχείρησαν να αναπτύξουν ένα «ιδιωτικό συνταγματισμό», με δικούς τους
κανόνες που συγκροτούν μια εταιρική οιονεί έννομη τάξη και δικά τους οιονεί
συνταγματικά δικαστήρια.

Μετά την εκθετική ανάπτυξη της ΤΝ οι μεγάλες εταιρείες προβάλλουν πλέον την
Constitutional AI ως δέσμη αρχών ενσωματωμένη στις δικά τους συστήματα με
χαρακτηριστικό παράδειγμα το Anthropic : Claude’s Constitution. Τα συστήματα
όμως αυτά έχουν την τάση να υποδύονται ότι συμμορφώνονται στο ενσωματωμένο
σε αυτά «σύνταγμα».

Η κρατικοκεντρική αντίληψη επανέρχεται με την πρόταση μιας public constitutional
AI που υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον.

Οι μεγάλες εταιρείες που ελέγχουν τις τεχνολογικές εξελίξεις και την αγορά σε
παγκόσμιο επίπεδο πηγαίνουν πλέον στον πυρήνα του ζητήματος, διεκδικούν οιονεί
κυριαρχία. Μάλιστα ο συνδυασμός ψηφιακής κυριαρχίας, κυριαρχίας επί των
δεδομένων και ΤΝ προσλαμβάνει χαρακτηριστικά πολιτικής θεολογίας καθώς
πρόκειται για μια οιονεί κυριαρχία: «πανταχού παρούσα» λόγω της πανταχού
παρούσας υποδομής, «παντογνώστρια» λόγω της τεράστιας συγκέντρωσης
δεδομένων και των ικανοτήτων προβλεπτικής ανάλυσης, «αόρατη» λόγω της
λειτουργικής αδιαφάνειας και «άμεσα αποτελεσματική» καθώς έχει δυνατότητα
στιγμιαίας εκτέλεσης των αποφάσεών της. Υπό την πίεση της ΤΝ μπορούμε να
πούμε ότι συντελείται η μετάβαση από την πολιτική θεολογία της κυριαρχίας στην πολιτική θεολογία της παντογνωσίας/ πανεπιστήμης (omniscience). Βασικοί
εταιρικοί παίκτες στο πεδίο της επεξεργασίας των big data σε συνδυασμό με
εφαρμογές ΤΝ εκφράζονται με όρους θεολογικούς για να προωθήσουν τους
στρατηγικούς στόχους τους και να νομιμοποιήσουν την αντίληψη που δηλώνουν ότι
τους καθοδηγεί. Στο πεδίο αυτό η πιο χαρακτηριστική περίπτωση φαίνεται να είναι ο
Peter Thiel συνιδρυτής και πρόεδρος της Pàlantir, εταιρείας που κυριαρχεί στην
επεξεργασία των big data.

Ο τεχνολογικός ανταγωνισμός στο πεδίο της ΤΝ, σε συνδυασμό με το διαδίκτυο και
τη συλλογή, αποθήκευση και επεξεργασία big data, ως ανταγωνισμός μεταξύ
εταιρειών, μεταξύ εταιρειών και κρατών και μεταξύ κρατών αναδεικνύει κατά βάθος
και πάλι ως επίδικο αντικείμενο τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Αν η δυτική,
φιλελεύθερη, συνταγματική δημοκρατία δεν προστατεύσει τον εαυτό της έναντι του
κινδύνου της θεσμικής και αξιακής υπονόμευσης της μέσω ανεξέλεγκτων,
καταχρηστικών και παραβατικών εφαρμογών της ΤΝ και όλου του πλέγματος των
νέων τεχνολογιών, δεν έχει ουσιαστικό νόημα η κατίσχυση της Δύσης στον
τεχνολογικό και οικονομικό ανταγωνισμό επί του πεδίου της ΤΝ. Η Ελλάδα, χωρίς
μικρομεγαλισμούς και εύκολες κοινοτοπίες, πρέπει να έχει ως κράτος και πολιτικό
σύστημα, ως επιστημονική κοινότητα και ως κοινωνία πολιτών συνείδηση του
επίδικου αντικειμένου και της διακινδύνευσης και να κινείται αναλόγως σε όλα τα
πεδία.