Εκατοντάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους και περισσότεροι από 1,500 εξακολουθούν να αγνοούνται μετά τις καταστροφικές ξαφνικές πλημμύρες που έπληξαν την περιοχή των συνόρων Νεπάλ–Θιβέτ με ειδικούς να υποστηρίζουν ότι είναι πολλές οι περιοχές του πλανήτη που μπορεί να βιώσουν παρόμοιο φαινόμενο.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η καταστροφή προκλήθηκε από την κατάρρευση ενός παγετώνα στο βουνό Langtang–Lirung, η οποία καταγράφηκε ως σεισμός μεγέθους 5,2 βαθμών. Αν και μπορεί να χρειαστούν μήνες έρευνας για να αποκαλυφθεί η ακριβής αλληλουχία των γεγονότων, οι ειδικοί ήδη προειδοποιούν ότι αυτό «δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό».

Ο Δρ. Τζόναθαν Κάριβικ ειδικός στις παγετωνικές πλημμύρες από το Πανεπιστήμιο του Λιντς στη Βρετανία λέει ότι η κλιματική αλλαγή θερμαίνει τα βουνά, προκαλώντας το λιώσιμο του μόνιμα παγωμένου εδάφους (permafrost) και των παγετώνων. Σύμφωνα με τον ειδικό, αυτό αυξάνει «την πιθανότητα τέτοιου είδους γεγονότων πιθανώς ακόμη μεγαλύτερων να συμβαίνουν συχνότερα».

Συνολικά οι ειδικοί εκτιμούν ότι περίπου 15 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ζουν σε ζώνες κινδύνου. Ενώ τα Ιμαλάια, το Καρακορούμ και οι γειτονικές οροσειρές της Ασίας διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο κινδυνεύουν επίσης άνθρωποι που ζουν στις ΗΠΑ, στον Καναδά και την Ευρώπη.

«Η Βόρεια Αμερική θα μπορούσε να αντιμετωπίσει κάτι παρόμοιο με αυτό που βλέπουμε σήμερα στο Νεπάλ» υποστηρίζει ο Κάριβικ. Καθώς συνεχίζονται οι επιχειρήσεις διάσωσης στις πλημμυρόπληκτες περιοχές του Νεπάλ και του Θιβέτ, οι επιστήμονες έχουν αρχίσει να χαρτογραφούν ποιοι παγετώνες σε όλο τον κόσμο θα μπορούσαν να προκαλέσουν μια παρόμοια καταστροφή.

Η Υψηλή Ορεινή Ασία (High Mountain Asia) είναι η περιοχή που απειλείται περισσότερο επειδή θερμαίνεται με ταχύ ρυθμό και φιλοξενεί παγετώνες που λιώνουν γρήγορα, λίμνες που γεμίζουν με νερό από το λιώσιμο των πάγων και μερικά από τα πιο απότομα βουνά στον κόσμο. Είναι μια τεράστια ορεινή και υψιπεδική γεωγραφική περιοχή στην Κεντρική και Νότια Ασία, η οποία περιλαμβάνει το Οροπέδιο του Θιβέτ και τις γύρω μεγάλες οροσειρές.

Το φαινόμενο

Παρότι οι επιστήμονες προσπαθούν ακόμη να κατανοήσουν την καταστροφή τα σημερινά στοιχεία δείχνουν ότι οι φονικές πλημμύρες στο Νεπάλ ήταν αποτέλεσμα κατάρρευσης παγετώνα. Σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα Antarctic Glaciers, η οποία συνδυάζει τις προσπάθειες περίπου 50 κορυφαίων ειδικών, η αρχική ανάλυση δείχνει ότι λίγο πριν από την πλημμύρα σημειώθηκαν κατολίσθηση και κατάρρευση παγετώνα.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τεράστιες ποσότητες πάγου και βράχων να κατρακυλήσουν στην πλαγιά του βουνού, αναμειγνυόμενες με ιζήματα που είχαν απομείνει από προηγούμενες πλημμύρες, και να φράξουν προσωρινά τον ποταμό Lhende Khola. Έτσι σχηματίστηκε προσωρινά μια μεγάλη λίμνη, η οποία στη συνέχεια διέσπασε το φυσικό φράγμα της, προκαλώντας μια καταστροφική πλημμύρα.

Θανατηφόρα γεγονότα ακριβώς αυτού του τύπου έχουν συμβεί και στο παρελθόν και είναι πιθανό να συνεχίσουν να συμβαίνουν με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα καθώς η κλιματική αλλαγή συνεχίζεται. Για παράδειγμα το 2021 μια τεράστια μετακίνηση βράχων και πάγου προκάλεσε μια φονική ροή συντριμμιών η οποία σκότωσε περισσότερους από 200 ανθρώπους και προκάλεσε ζημιές σε δύο υδροηλεκτρικούς σταθμούς.

Στον Καναδά μια κατολίσθηση βράχων το 2020 προκάλεσε την πτώση 18 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων πετρωμάτων σε μια παγετωνική λίμνη δημιουργώντας κύματα ύψους 100 μέτρων που διέβρωσαν και «σάρωσαν» μια διαδρομή μήκους 10 χιλιομέτρων.

Εκτός Ασίας οι παγετώνες των Άλπεων θέτουν επίσης πολλές περιοχές σε υψηλό κίνδυνο για πλημμύρες από απότομη εκροή παγετωνικών λιμνών. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι Άνδεις αποτελούν μια περιοχή κινδύνου που ενδέχεται να έχει υποτιμηθεί σημαντικά σε προηγούμενες έρευνες. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι ο κίνδυνος παγετωνικών πλημμυρών αυξάνεται σε ολόκληρο τον κόσμο.

Τι προκάλεσε την πλημμύρα στο Νεπάλ και το Θιβέτ;

Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι η αρχική ανάλυση, την επόμενη ημέρα της πλημμύρας, έδειξε κατολίσθηση και κατάρρευση παγετώνα από το βουνό Langtang–Lirung.

Πάγος και βράχοι κατρακύλησαν στη συνέχεια στην πλαγιά του βουνού, αναμειγνυόμενοι με επιπλέον ιζήματα και νερό καθώς κινούνταν προς την κοιλάδα.

Η κατολίσθηση έφραξε προσωρινά τον ποταμό Lhende Khola, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί μια μεγάλη λίμνη. Όταν το φυσικό φράγμα υποχώρησε, απελευθερώθηκε ένα τεράστιο κύμα νερού. Οι πρώτες αναφορές υποδείκνυαν ότι η αιτία ήταν ένας σεισμός. Ωστόσο, τα δεδομένα πλέον δείχνουν ότι η κατάρρευση του παγετώνα προκλήθηκε από μια σημαντική αστοχία του βράχου.

Οι επιστήμονες έχουν επίσης κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου ότι οι ορεινές περιοχές αντιμετωπίζουν ολοένα μεγαλύτερη απειλή από έναν παρόμοιο κίνδυνο, γνωστό ως Glacial Lake Outburst Flood (GLOF), δηλαδή καταστροφική πλημμύρα από απότομη εκροή παγετωνικής λίμνης.

Αυτό συμβαίνει όταν το νερό από το λιώσιμο ενός παγετώνα σχηματίζει μια μεγάλη λίμνη στη βάση του, η οποία συγκρατείται από ένα λεπτό και ασταθές φυσικό φράγμα. Εάν ο παγετώνας καταρρεύσει ή η στάθμη του νερού της λίμνης ανέβει υπερβολικά, το φράγμα μπορεί να διαρραγεί, απελευθερώνοντας έναν καταστροφικό χείμαρρο νερού προς τα χαμηλότερα σημεία.

Οι επιστήμονες σήμερα δεν πιστεύουν ότι οι φονικές πλημμύρες στο Νεπάλ και το Θιβέτ προκλήθηκαν από GLOF, καθώς οι δορυφορικές εικόνες δεν δείχνουν να υπήρχαν μεγάλες λίμνες στην περιοχή πριν από την κατολίσθηση.

Ωστόσο οι παγετώνες σε όλο τον κόσμο θέτουν πλέον περισσότερους ανθρώπους σε κίνδυνο από αυτό το είδος πλημμύρας, η οποία θα μπορούσε να αποδειχθεί εξίσου — ή και περισσότερο  θανατηφόρα από αυτό που είδαμε στο Νεπάλ. Στη μελέτη τους που δημοσιεύτηκεστην επιθεώρηση «Nature Communications» οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τα πιο σύγχρονα μοντέλα για να χαρτογραφήσουν τις περιοχές όπου ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος.

Διαπίστωσαν ότι περισσότεροι από τους μισούς από τους 15 εκατομμύρια ανθρώπους που απειλούνται από GLOF ζουν σε μόλις τέσσερις χώρες: Ινδία, Πακιστάν, Περού και Κίνα. Οι πληθυσμοί της Υψηλής Ορεινής που περιλαμβάνει τα Ιμαλάια, το Καρακορούμ και τις γειτονικές οροσειρές, διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο.

Οι χώρες που κινδυνεύουν περισσότερο από πλημμύρες GLOF

·       Κίνα

·       Πακιστάν

·       Περού

·       Καναδάς

·       Ινδία

·       ΗΠΑ

·       Χιλή

·       Ιταλία

·       Νεπάλ

·       Κολομβία

Εδώ οι άνθρωποι είναι, κατά μέσο όρο, περισσότερο εκτεθειμένοι και ζουν πιο κοντά στις παγετωνικές λίμνες, με περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους να κατοικούν σε απόσταση μικρότερη των 6 μιλίων (10 χιλιομέτρων) από μία τέτοια λίμνη. Η περιοχή αυτή φιλοξενεί το 62% όλων των ανθρώπων που εκτίθενται σε GLOF συμπεριλαμβανομένων τριών εκατομμυρίων στην Ινδία και δύο εκατομμυρίων στο Πακιστάν.

Ο συν-συγγραφέας της μελέτης Δρ. Ματ Γουέστμποι αναπληρωτής καθηγητής Φυσικής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο του Plymouth, δήλωσε στη Daily Mail: «Η Υψηλή Ορεινή Ασία είναι μία από τις περιοχές του κόσμου που θερμαίνονται ταχύτερα. Φιλοξενεί παγετώνες που λιώνουν γρήγορα, λίμνες που γεμίζουν με νερό από το λιώσιμο των πάγων και μερικά από τα πιο απότομα βουνά στον κόσμο. Καθώς το κλίμα θερμαίνεται, η συρρίκνωση των παγετώνων και το ξεπάγωμα του μόνιμα παγωμένου εδάφους μπορούν να αποσταθεροποιήσουν τις πλαγιές των βουνών, αυξάνοντας τον κίνδυνο πτώσεων βράχων, κατολισθήσεων και χιονοστιβάδων».

Ο Δρ. Γουέστμπόι προσθέτει ότι αυτά τα φαινόμενα μπορούν να προκαλέσουν «αλυσιδωτές καταστροφές» — αλυσιδωτές αντιδράσεις που απελευθερώνουν τεράστιους όγκους πάγου και νερού προς κατοικημένες περιοχές, όπως ακριβώς συνέβη στην πρόσφατη καταστροφή στο Νεπάλ. Ωστόσο οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι Άνδεις αποτελούν μια περιοχή κινδύνου που ενδέχεται να έχει υποτιμηθεί σημαντικά σε προηγούμενες έρευνες.

Ο αριθμός των παγετωνικών λιμνών στην περιοχή αυτή έχει αυξηθεί κατά 93% από το 1990, σε σύγκριση με μόλις 37% στην Υψηλή Ορεινή Ασία. Το Περού κατατάσσεται ως η τρίτη πιο επικίνδυνη χώρα παγκοσμίως και δύο από τις τρεις πιο επικίνδυνες λεκάνες απορροής ποταμών στον κόσμο βρίσκονται στις Άνδεις: η λεκάνη του Santa στο Περού και η λεκάνη του Beni στη Βολιβία.

«Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν κινδυνεύουν μόνο οι αγροτικοί πληθυσμοί: μεγάλες πόλεις αντλούν το νερό τους από τους παγετώνες των Άνδεων» αναφέρει η συν-συγγραφέας της μελέτης καθηγήτρια Ρέιτσελ Καρ, παγετωνολόγος από το Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ.

Ωστόσο, δεν κινδυνεύουν μόνο αυτές οι ιδιαίτερα εκτεθειμένες περιοχές. Οι ερευνητές δείχνουν ότι η Βόρεια Αμερική — ιδιαίτερα ο Βορειοδυτικός Ειρηνικός και ο Καναδάς — καθώς και οι Άλπεις απειλούνται επίσης από GLOF. Παρόλο που υπάρχει διαφωνία σχετικά με το εάν οι GLOF γίνονται συχνότερες, είναι βέβαιο ότι γίνονται πιο επικίνδυνες.

Αυτό συμβαίνει επειδή οι πληθυσμοί στις περιοχές που βρίσκονται κατάντη αυξάνονται, με αποτέλεσμα περισσότεροι άνθρωποι και κρίσιμες υποδομές να εκτίθενται στον κίνδυνο. Μέρος αυτού που καθιστά την κατάσταση τόσο επικίνδυνη είναι ότι οι ειδικοί δεν μπορούν να πουν με ακρίβεια πού ή πότε θα χτυπήσει η επόμενη καταστροφική πλημμύρα.

«Συνήθως, τα μεγαλύτερα γεγονότα είναι πιο σπάνια και τα μικρότερα συμβαίνουν συχνότερα, όμως υπάρχει ένα τυχαίο στοιχείο σε αυτά, ιδιαίτερα όταν προκαλούνται από γεγονότα όπως οι κατολισθήσεις. Επομένως, είναι πιθανό να συμβεί στο μέλλον ένα γεγονός παρόμοιας κλίμακας με αυτό του Νεπάλ αλλά το πότε και το πού είναι πολύ πιο δύσκολο να προβλεφθεί» λέει η Καρ.