Η αμφισβήτηση της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας από τον Ντόναλντ Τραμπ φέρνει ξανά στο προσκήνιο τη Γαλλία και τα πυρηνικά της ως πιθανό τελευταίο ανάχωμα της Ευρώπης απέναντι στη Ρωσία. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ετοιμάζεται να ανοίξει τα χαρτιά του στις 2 Μαρτίου, από τη ναυτική βάση της Μπρεστ, για το αν και πώς το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο μπορεί να επεκτείνει την προστασία του και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Την ώρα που η Ουάσινγκτον εμφανίζεται όλο και πιο απρόθυμη να δεσμευτεί άνευ όρων για την άμυνα της ηπείρου, οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη ψάχνουν ένα δικό τους πυρηνικό δίχτυ ασφαλείας.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γαλλία αποφάσισε να αποκτήσει στρατηγική ανεξαρτησία από τις ΗΠΑ, χτίζοντας ένα αυτόνομο πυρηνικό πρόγραμμα που την οδήγησε σε πάνω από 500 πυρηνικές κεφαλές στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Αν και έκτοτε μείωσε το απόθεμα, η πυρηνική αποτροπή παραμένει ο πυρήνας της άμυνάς της και απολαμβάνει ευρείας πολιτικής και κοινωνικής στήριξης ως «τελικός εγγυητής» της εθνικής κυριαρχίας. Η γαλλική πυρηνική «ασπίδα» βασίζεται στη λογική της «αυστηρής επάρκειας» – όχι σε μια υπερδύναμη έτοιμη για ολικό πόλεμο, αλλά σε ένα οπλοστάσιο ικανό να προκαλέσει «απαράδεκτη ζημιά» σε κάθε αντίπαλο που θα απειλήσει τα «ζωτικά συμφέροντα» της χώρας.
Γαλλία και πυρηνικά: Μια αυτόνομη δύναμη
Σήμερα, η Γαλλία διαθέτει την τέταρτη μεγαλύτερη πυρηνική δύναμη στον κόσμο, με περίπου 290 πυρηνικές κεφαλές, εκ των οποίων οι 280 θεωρούνται αναπτυγμένες και έτοιμες προς χρήση. Η ραχοκοκαλιά της αποτροπής είναι τα τέσσερα πυρηνοκίνητα υποβρύχια της, το καθένα εξοπλισμένο με 16 βαλλιστικούς πυραύλους M51 που μπορούν να φέρουν πολλαπλές κεφαλές, με τουλάχιστον ένα υποβρύχιο να περιπολεί διαρκώς κάπου στον πλανήτη. Συμπληρωματικά, μαχητικά Rafale –συμπεριλαμβανομένων αυτών που επιχειρούν από το αεροπλανοφόρο «Charles de Gaulle»– φέρουν πυρηνικούς πυραύλους κρουζ ASMPA-R, οι οποίοι από το 2035 αναμένεται να αντικατασταθούν από υπερηχητικούς ASM4G.
Σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο, που εξαρτάται τεχνολογικά από τις αμερικανικές Trident, η Γαλλία παράγει μόνη της πυραύλους και κεφαλές, χωρίς αμερικανική τεχνική υποστήριξη. Δεν διατηρεί πυρηνικά όπλα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ούτε τα επιχειρεί στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, γεγονός που αφήνει την απόφαση χρήσης αποκλειστικά στα χέρια του Γάλλου προέδρου. Αυτή η «πυρηνική αυτονομία» είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα και εμπόδιο: ενισχύει το γόητρο και την ανεξαρτησία του Παρισιού, αλλά κάνει πολιτικά δύσκολη οποιαδήποτε παραχώρηση ελέγχου σε ευρωπαίους εταίρους.
Ευρωπαϊκή ασπίδα με γαλλικά πυρηνικά;
Παρότι ο επίσημος στόχος της γαλλικής αποτροπής είναι η αυτοάμυνα, από το 1972 τα στρατηγικά κείμενα του Παρισιού αναγνωρίζουν ότι τα «ζωτικά συμφέροντα» της Γαλλίας έχουν ευρωπαϊκή διάσταση. Αυτό αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο τα γαλλικά πυρηνικά να χρησιμοποιηθούν –τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο– για την προστασία άλλων ευρωπαϊκών χωρών σε μια μελλοντική κρίση. Ωστόσο, ο Μακρόν προκάλεσε σάλο στην Ανατολική Ευρώπη όταν, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, άφησε να εννοηθεί ότι ένα ρωσικό πυρηνικό πλήγμα στην Ουκρανία ή σε γειτονικές χώρες δεν θα ενεργοποιούσε αυτόματα γαλλική πυρηνική απάντηση, αν δεν απειλούνταν άμεσα η γαλλική επικράτεια.
Αργότερα αναδιπλώθηκε, επαναλαμβάνοντας ότι τα γαλλικά συμφέροντα έχουν «ευρωπαϊκή διάσταση» και καλώντας σε διάλογο για τον ευρύτερο ρόλο της γαλλικής αποτροπής στην ασφάλεια της ηπείρου, χωρίς ωστόσο να καταθέσει συγκεκριμένο σχέδιο. Στο μεταξύ, Παρίσι και Λονδίνο προχωρούν σε στενότερο συντονισμό: το 2025 υπέγραψαν κοινή δήλωση για συνεργασία στον σχεδιασμό, στη στοχοποίηση και στον τρόπο πιθανής χρήσης των πυρηνικών τους όπλων, ενώ η Βρετανία συμμετείχε ως παρατηρητής σε γαλλική άσκηση προσομοίωσης πυρηνικού πλήγματος. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει ήδη αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο η πολεμική αεροπορία της χώρας του να φιλοξενήσει γαλλικές ή βρετανικές βόμβες, σε ένα μελλοντικό σχήμα «ευρωπαϊκής» πυρηνικής ομπρέλας.
Γαλλία, πυρηνικά και πολιτικά διλήμματα
Οι επιλογές στο τραπέζι περιλαμβάνουν την ευρύτερη συμμετοχή συμμάχων σε γαλλικές πυρηνικές ασκήσεις, τη συνεκτική προστασία των γαλλικών και βρετανικών πυρηνικών δυνάμεων με συνδρομή ευρωπαϊκών στρατιωτικών μέσων και ακόμη και τη μερική «συνεκμετάλλευση» όπλων – όπως η εγκατάσταση γαλλικών κεφαλών σε εδάφη συμμάχων. Όμως κάθε βήμα προς μια πιο «ευρωπαϊκή» αποτροπή σκοντάφτει σε σκληρές πραγματικότητες: η Γαλλία έχει περιορισμένους πόρους σε υποβρύχια και μαχητικά, η πυρηνική δύναμη απορροφά περίπου το 13% του αμυντικού της προϋπολογισμού και μόνο η συντήρηση του οπλοστασίου κοστίζει κατά μέσο όρο 3,9 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως. Η επέκταση του γαλλικού πυρηνικού οπλοστασίου θα απαιτούσε τεράστιες επενδύσεις, θα δοκίμαζε τα δημόσια οικονομικά και θα έθετε υπό αμφισβήτηση την πολυδιαφημισμένη δέσμευση του Παρισιού στη μη διασπορά, όπως γράφει το Bloomberg.
Θεωρητικά, χώρες όπως η Γερμανία θα μπορούσαν να συμμετάσχουν στη χρηματοδότηση μιας ενίσχυσης των γαλλικών πυρηνικών, πιθανώς ζητώντας μεγαλύτερο λόγο στη χρήση τους – κάτι που το Παρίσι δύσκολα θα δεχθεί. Παράλληλα, η όποια ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική πυρηνικής αποτροπής πρέπει να συνυπάρξει με την ομπρέλα των ΗΠΑ και τη δομή του Nuclear Planning Group του ΝΑΤΟ, χωρίς να δημιουργεί επικίνδυνες αλληλοεπικαλύψεις και σήματα σύγχυσης προς τη Μόσχα. Και όλα αυτά υπό τη σκιά του γαλλικού εσωτερικού πολιτικού ρίσκου: η προεδρία Μακρόν λήγει το 2027 και μια επικράτηση της Μαρίν Λεπέν θα μπορούσε να επαναφέρει τα γαλλικά πυρηνικά σε έναν αποκλειστικά εθνικό, αντι-ευρωπαϊκό προσανατολισμό, αφήνοντας την ήπειρο να ψάχνει ξανά από την αρχή πυρηνική «ομπρέλα».
