Εφημερίδες με πρωτοσέλιδα για τα fake news, podcasts για την παραπληροφόρηση, ενημερωτικά βίντεο, συνεντεύξεις με δύο κάμερες στημένες μέσα στις σχολικές αίθουσες, ακόμη και εφαρμογές που σχεδίασαν οι ίδιοι οι μαθητές. Για μήνες, περίπου 1.200 παιδιά από 35 σχολεία της χώρας, από την Καστοριά και τη Φλώρινα μέχρι το Διδυμότειχο, την Κεφαλονιά, την Πάτρα, την Κρήτη και τη Μυτιλήνη, μεταμόρφωσαν τις τάξεις τους σε μικρά δημοσιογραφικά εργαστήρια, επιχειρώντας να απαντήσουν σε ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της εποχής: την παραπληροφόρηση.
Το πρόγραμμα «Γραμματισμός στις Ειδήσεις για Νέους: Πλοήγηση στον Κόσμο της Πληροφορίας και των Ψηφιακών Μέσων, Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», που οργανώθηκε από το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, τη Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και Επικοινωνίας και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, δεν περιορίστηκε σε θεωρητικές εισηγήσεις. Αντίθετα, έδωσε στους μαθητές τη δυνατότητα να βιώσουν στην πράξη τη διαδικασία της δημοσιογραφικής παραγωγής: να ερευνήσουν, να διασταυρώσουν πληροφορίες, να αξιολογήσουν πηγές, να πάρουν συνεντεύξεις και να δημιουργήσουν το δικό τους περιεχόμενο.
«Έμπαινα στο διαδίκτυο και ό,τι έβλεπα το υιοθετούσα άκριτα, άσκεφτα, αβασάνιστα», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Στάθης Μπαμπουκλής, μαθητής του Γενικού Λυκείου Ψυχικού, ο οποίος μαζί με τους συμμαθητές του δημιούργησαν την εφημερίδα Unmuted με στόχο την καταπολέμηση των fake news και στη συνέχεια προχώρησαν και στη δημιουργία podcast. «Τώρα βλέπω τίτλο, φωτογραφία, κείμενο, την ποιότητα του λόγου και την υπογραφή», εξηγεί.
Ανάλογη εμπειρία περιγράφει και η Εβελίνα Παναγιωτοπούλου από το 2ο Γενικό Λύκειο Γέρακα, η οποία αναφέρει ότι μέσα από το πρόγραμμα συνειδητοποίησε πως «ό,τι βλέπουμε δεν είναι πάντα αληθινό» και πως αρκετές φορές οι ψευδείς ειδήσεις διακινούνται σκόπιμα για να παραπληροφορήσουν. Όπως λέει, πλέον ελέγχει συστηματικά τις ειδήσεις που διαβάζει και εξετάζει προσεκτικά τις πηγές τους.
Στην Κομοτηνή, ο Γιώργος Κερτίδης από το 1ο Γενικό Λύκειο συμμετείχε στη δημιουργία της μαθητικής εφημερίδας «Μηδενική Εστίαση». «Μάθαμε εργαλεία αλλά και τρόπους να αναγνωρίζουμε την εγκυρότητα μιας είδησης», σημειώνει, προσθέτοντας ότι πλέον προσπαθεί να μεταφέρει αυτή τη γνώση και στους φίλους του.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσίασαν και οι δημοσιογραφικές δουλειές που δημιούργησαν οι μαθητές στο πλαίσιο του προγράμματος, προσεγγίζοντας ζητήματα της καθημερινότητας, της εκπαίδευσης και των τοπικών κοινωνιών τους. Στο 1ο ΕΠΑΛ Κορυδαλλού, οι μαθητές δημιούργησαν podcast με εκπαιδευτικούς με θέμα το παρόν και το μέλλον της εκπαίδευσης, ανταποκρινόμενοι στην πρόκληση να παράγουν ένα ολοκληρωμένο δημοσιογραφικό προϊόν, είτε σε μορφή βίντεο είτε εφημερίδας. Η ομάδα Media Lab του 1ου ΓΕΛ Ασπροπύργου υλοποίησε την καμπάνια «MAGA - Μια πόλη, δυο αλήθειες», εστιάζοντας στην περιβαλλοντική επιβάρυνση της περιοχής τους. Οι μαθητές δημιούργησαν βίντεο καμπάνια, πήραν συνεντεύξεις, ερεύνησαν επίσημες πηγές και αναζήτησαν προτάσεις και λύσεις για τα προβλήματα που κατέγραψαν. Στο Λύκειο Ψυχικού, οι μαθητές δημιούργησαν τη διαδικτυακή εφημερίδα Unmuted, μέσα από την οποία ασχολήθηκαν με τον έλεγχο της αξιοπιστίας των ειδήσεων, τη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία και τα φαινόμενα ψευδών ειδήσεων και σκόπιμης παραπλάνησης, ενώ στη συνέχεια προχώρησαν και στη δημιουργία podcast. Αντίστοιχα, στο 1ο Λύκειο Αχαρνών οι μαθητές δημιούργησαν βίντεο αφιερωμένο στο χθες, το σήμερα και το αύριο της πόλης τους, πραγματοποιώντας έρευνα σε επίσημες πηγές, συλλέγοντας παλιές και νέες φωτογραφίες και παίρνοντας συνεντεύξεις. Μέσα από τη διαδικασία αυτή, είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα τον κόσμο της ενημέρωσης, να συνεργαστούν με επαγγελματίες δημοσιογράφους και να μάθουν να αντιμετωπίζουν κριτικά κάθε είδηση.
Π. Μαρινάκης: Η παραπληροφόρηση πρέπει να χτυπηθεί αποφασιστικά
Ο υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ και κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, μιλώντας σε συνέδριο όπου παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα, χαρακτήρισε το πρόγραμμα «κατάθεση ψυχής». Όπως είπε, πρόκειται για μια πρωτοβουλία που τον κάνει «πραγματικά υπερήφανο», καθώς αποτελεί απάντηση στην κρίση της παραπληροφόρησης.
Ο κ. Μαρινάκης περιέγραψε τις συναντήσεις του με μαθητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, σημειώνοντας ότι εντυπωσιάστηκε από το γεγονός ότι πολλά παιδιά παρέμεναν στο σχολείο και μετά το πέρας των μαθημάτων για να συνεχίσουν τις συζητήσεις και τις δημοσιογραφικές δράσεις. «Αυτή είναι η απάντηση σε όσους πιστεύουν ότι όλα είναι μαύρα», είπε χαρακτηριστικά.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στάθηκε ιδιαίτερα στους κινδύνους της παραπληροφόρησης, τονίζοντας ότι δεν απειλεί μόνο τη δημοκρατία ή την πολιτική ζωή, αλλά και την καθημερινότητα των πολιτών. Αναφέρθηκε, μάλιστα, σε ψευδείς ειδήσεις που μπορούν να επηρεάσουν ακόμη και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας, ενώ προειδοποίησε ότι η διαδικτυακή παραπληροφόρηση μπορεί να οδηγήσει τους νέους «σε λάθος συμπεράσματα για τις επιλογές της ζωής τους».
Ο Παύλος Μαρινάκης υπογράμμισε ακόμα ότι η παραπληροφόρηση αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής και τόνισε πως «πρέπει να χτυπηθεί αποφασιστικά, με αισιόδοξη προσέγγιση και αυτοπεποίθηση». Όπως ανέφερε, σε αυτή την προσπάθεια πρωταγωνιστικό ρόλο πρέπει να έχουν «οι άνθρωποι της κοινωνίας των πολιτών, οι καθηγητές, οι μαθητές, οι φοιτητές, οι γονείς, οι παππούδες και οι γιαγιάδες», ξεκαθαρίζοντας ότι δεν πρόκειται για ζήτημα που αφορά μόνο «ένα κόμμα ή μια κυβέρνηση».
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη διαμόρφωσης κανόνων για το διαδίκτυο, χωρίς όμως να αμφισβητείται η ελευθερία της έκφρασης. Στο πλαίσιο αυτό αναφέρθηκε και στη συζήτηση που εξελίσσεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την άρση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο, «όχι της ψευδωνυμίας», όπως διευκρίνισε, ώστε κάθε λογαριασμός να αντιστοιχεί σε πραγματικά στοιχεία.
Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης δεν μπορεί να γίνει μόνο με ρυθμιστικά μέτρα, αλλά κυρίως μέσα από την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. «Το πρόγραμμα αυτό δεν έχει ως στόχο να πείσει τους μαθητές ότι η κυβέρνηση έχει δίκιο. Στόχος είναι οι πολίτες του αύριο να περνούν κάθε πληροφορία μέσα από το φίλτρο της κριτικής σκέψης», τόνισε.
Η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη δήλωσε: «Η σημερινή παρουσίαση των εργασιών μαθητών και μαθητριών από κάθε γωνιά της Ελλάδας, στο πλαίσιο του προγράμματος «Γραμματισμός στις Ειδήσεις για Νέους – Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», απέδειξε περίτρανα ότι το σύγχρονο σχολείο δεν μπορεί και δεν περιορίζεται στη στείρα μετάδοση γνώσεων, αλλά καλλιεργεί την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την ενεργό συμμετοχή των νέων σε ό,τι καθορίζει τη ζωή τους όπως είναι ακόμη και η πολιτική. Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη και ο ψηφιακός όγκος πληροφορίας μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ενημερωνόμαστε και επικοινωνούμε, η ικανότητα των νέων να αξιολογούν, να διασταυρώνουν και να επεξεργάζονται υπεύθυνα την πληροφορία αποτελεί θεμελιώδη δημοκρατική και παιδαγωγική ανάγκη.
Ο Γενικός Γραμματέας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, Δημήτρης Κιρμικίρογλου, δήλωσε επίσης από την πλευρά του: «Σε έναν κόσμο γεμάτο οθόνες, τεχνητή νοημοσύνη, fake news και ρητορική μίσους, μαθητές γυμνασίων και λυκείων συμμετείχαν στο καινοτόμο και πρωτοποριακό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα πρόγραμμα κριτικής σκέψης “Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες”. Προχωράμε στην υλοποίηση Εθνικής Στρατηγικής για την Παιδεία στα Μέσα, η οποία θέτει στο επίκεντρο τη γνώση, τον διάλογο και την ενίσχυση της κριτικής σκέψης των νέων».
Απηύθυνε, δε, θερμές ευχαριστίες στους συντελεστές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ιδίως στον επιστημονικά υπεύθυνο, καθηγητή Νίκο Παναγιώτου, στο Υπουργείο Παιδείας, καθώς και στα στελέχη της Γενικής Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης που συνέβαλαν στην υλοποίηση του προγράμματος.
