Ηλεκτρονικά μηνύματα που θα έφθαναν σε δευτερόλεπτα, συσκευή επικοινωνίας σε κάθε σπίτι, ένας αριθμός που θα αρκούσε για να εντοπιστεί ο παραλήπτης, μικροσκοπικοί πομποί μέσα σε δόντια, φορητές συσκευές συνδεδεμένες σε δίκτυα, κάμερες για την επιθεώρηση πυρηνικών αντιδραστήρων και θερμογραφία του ανθρώπινου σώματος. Σε αυγουστιάτικες σελίδες της «Διαπλάσις των Παίδων», πριν από περίπου 60 χρόνια, καταγράφεται ένας τεχνολογικός κόσμος που ήδη είχε ξεκινήσει. Δημιουργώντας το ερώτημα, πόσα τελικά από όσα θεωρούμε σήμερα προϊόντα της ψηφιακής εποχής είχαν στην πραγματικότητα προβλεφθεί και εμφανιστεί με κάποια άλλη μορφή πολύ νωρίτερα;

Η απάντηση κρύβεται μερικές φορές στα πιο απρόσμενα σημεία. Όπως στις κιτρινισμένες σελίδες ενός παιδικού περιοδικού στα μέσα της της δεκαετίας του 1960. Η «Διάπλασις των Παίδων», που πρωτοκυκλοφόρησε το 1879 με ιδρυτή τον Νικόλαο Π. Παπαδόπουλο, υπήρξε ένα από τα ιστορικότερα ελληνικά περιοδικά για παιδιά και νέους. Με την πορεία της συνδέθηκε στενά και ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο οποίος συνεργάστηκε μαζί της για δεκαετίες, διετέλεσε διευθυντής της και έγραφε στη γνωστή στήλη του με το ψευδώνυμο «Φαίδων». Στις σελίδες της συνυπήρχαν λογοτεχνία, επιστολές, γνώσεις και ενημέρωση για τις εξελίξεις της εποχής.

Στα αυγουστιάτικα τεύχη της ιστορικής «Διαπλάσεως των Παίδων», στα μέσα στης δεκαετίας του 1960 ανάμεσα στις ιστορίες, στις επιστολές και στα αναγνώσματα για τους νεαρούς αναγνώστες, υπήρχε χώρος και για την τεχνολογία. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιαζόταν η τεχνολογική εξέλιξη προκαλεί σήμερα έκπληξη. Δεν πρόκειται απλώς για φανταστικές προβλέψεις. Στις σελίδες εμφανίζονται κατευθύνσεις που ήδη είχαν εφαρμογές που δεκαετίες αργότερα θα δημιουργούσαν ολόκληρες νέες αγορές. Ηλεκτρονική επικοινωνία, σμίκρυνση των συσκευών, αισθητήρες, ασύρματη μετάδοση πληροφοριών, φορητές τεχνολογίες υγείας και βιομηχανικά συστήματα απομακρυσμένης επιθεώρησης.

Ταχυδρομεία του 2.000

Το πιο εντυπωσιακό κείμενο της εποχής εκείνης πριν 60 χρόνια έχει έναν τίτλο «Ταχυδρομεία του 2.000», περιγράφοντας. Το περιοδικό αναρωτιέται πώς θα είναι η αλληλογραφία έπειτα από 33 χρόνια. Και προβλέπει ότι η φυσική μεταφορά της πληροφορίας θα αντικατασταθεί από την ηλεκτρονική μετάδοση: «Όλα τα ταχυδρομεία θα κατευθύνονται με ηλεκτρονικά μέσα με την ταχύτητα του φωτός». Για έναν αναγνώστη εκείνης της εποχής αυτό πρέπει να ακουγόταν σαν επιστημονική φαντασία. Για τον σημερινό αναγνώστη παραπέμπει αυθόρμητα στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, στα άμεσα μηνύματα, στα αρχεία που διακινούνται μέσω δικτύων και στη συνολική μετάβαση από τη φυσική στην ψηφιακή επικοινωνία.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι η «Διάπλασις» δεν φανταζόταν απλώς ένα υπερσύγχρονο ταχυδρομείο. Έβλεπε τη συσκευή επικοινωνίας να περνά μέσα στο σπίτι: «Σε κάθε σπίτι θα υπάρχει η μηχανή αυτή συνδυασμένη με λήψη και διεκπεραίωση του ταχυδρομείου, όπως δηλαδή έχουμε σήμερα το τηλέφωνο».

Με σημερινούς όρους, η ιδέα παραπέμπει σχεδόν στο μοντέλο πάνω στο οποίο χτίστηκε αργότερα ο ψηφιακός κόσμος: πρώτα ο προσωπικός υπολογιστής στο σπίτι, μετά η σύνδεση στο Διαδίκτυο και τελικά το smartphone, που μετέφερε το «τερματικό» από το γραφείο και το σπίτι στην τσέπη. Το κείμενο πηγαίνει ακόμη παραπέρα: «Η διεύθυνση του παραλήπτου θα είναι ένα νούμερο. Θα αρκεί λοιπόν να σχηματίσουμε στο καντράν του μηχανήματος αυτού το νούμερο του παραλήπτου».

Ένας μοναδικός αριθμός αντί για μια φυσική διεύθυνση. Σήμερα μπορεί να είναι ένας αριθμός κινητού τηλεφώνου, μια διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ένα όνομα χρήστη ή μια άλλη ψηφιακή ταυτότητα. Και μετά έρχεται ίσως η πιο σύγχρονη φράση: «Αυτό θα μεταδίδεται αμέσως εις τον παραλήπτην ενώ το πρωτότυπον θα παραμένη στον αποστολέα». Το άρθρο ολοκληρώνεται με μια πρόβλεψη που σήμερα αποτελεί καθημερινή πραγματικότητα: «Σε 33 λοιπόν χρόνια δεν θα υπάρχει καμμιά καθυστέρηση στην αλληλογραφία μας. Θα διεκπεραιώνεται αυτή εκεί που θέλουμε εντός δευτερολέπτων».
 

Η μεγάλη τάση της τεχνολογίας-όλο και μικρότερα

Σε άλλη μεγάλη σελίδα, με τίτλο «Μικροσκοπικά αντικείμενα-Στην εποχή της προόδου», καταγράφεται μια ακόμη εξέλιξη που έμελλε να αλλάξει την παγκόσμια βιομηχανία της τεχνολογίας: η συνεχής σμίκρυνση. «Βρισκόμαστε σε μια εποχή αναπτύξεως της τεχνικής επιστήμης, μια εποχή που γίνονται όλο μεγαλύτερα έργα. Κι όμως στην ίδια αυτή εποχή γίνονται και μικρά έργα, καταπληκτικής λεπτότητος και ακριβείας». Εξήντα χρόνια αργότερα, πίσω από αυτή την απλή παρατήρηση μπορεί κανείς να διακρίνει μία από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις της σύγχρονης τεχνολογικής οικονομίας: περισσότερη υπολογιστική και ηλεκτρονική ισχύς σε ολοένα μικρότερο χώρο.

Η σελίδα παρουσιάζει ένα φορητό μαγνητόφωνο βάρους περίπου 310 γραμμαρίων, μικροσκοπικούς ραδιοφωνικούς δέκτες, μικρούς πομπούς και έναν ηλεκτρονικό κινητήρα με διαστάσεις μικρότερες από την κεφαλή ενός σπίρτου. Σήμερα όλες αυτές οι λειτουργίες μπορούν να βρίσκονται μέσα σε μία συσκευή που χωρά στην παλάμη.

Υπάρχει όμως και μια αναφορά που, με τη σημερινή ορολογία, παραπέμπει κατευθείαν στο Διαδίκτυο των Πραγμάτων και στις συνδεδεμένες συσκευές υγείας: «Ραδιοφωνικοί πομποί, που τοποθετούνται σε δόντια, έχουν κατασκευασθή επίσης και χρησιμεύουν για τη μετάδοση πληροφοριών περί της καταστάσεως του στόματος». Ένας αισθητήρας μέσα στο ανθρώπινο σώμα που συλλέγει και μεταδίδει πληροφορίες.
 

Την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν οι όροι wearables, smart health ή connected devices. Υπήρχε όμως ήδη η βασική ιδέα. Το ίδιο δημοσίευμα σημειώνει ότι υπήρχαν τόσο μικροί πομποί ώστε να μπορούν να κρυφτούν μέσα στα ρούχα. Σήμερα οι αισθητήρες και οι έξυπνες φορετές συσκευές αποτελούν ξεχωριστή κατηγορία της παγκόσμιας αγοράς τεχνολογίας. Εξίσου εντυπωσιακή είναι η αναφορά σε μια μικροσκοπική τηλεοπτική μηχανή λήψεως, κατασκευασμένη ώστε να μπορεί να εισχωρεί σε εξαιρετικά περιορισμένους χώρους. Η χρήση της δεν ήταν ψυχαγωγική. Η συσκευή προοριζόταν για την επιθεώρηση δύσκολα προσβάσιμων σημείων, μεταξύ άλλων σε πυρηνικούς αντιδραστήρες, στο εσωτερικό πτερυγίων αεροπλάνων και σε μικρούς κλιβάνους.

Η λογική είναι ακριβώς εκείνη που ακολουθούν σήμερα τα βιομηχανικά συστήματα επιθεώρησης, οι μικροκάμερες, οι ενδοσκοπικές συσκευές και οι ρομποτικές εφαρμογές: η τεχνολογία πηγαίνει σε χώρους όπου η ανθρώπινη πρόσβαση είναι δύσκολη, δαπανηρή ή επικίνδυνη.

Δίκτυα δεδομένων και θερμικές εικόνες

Ακόμη και στα μικρά ειδησεογραφικά μονόστηλα υπάρχουν ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Μια αμερικανική εταιρεία, για παράδειγμα, παρουσίαζε φορητή συσκευή η οποία συνδύαζε έναν συμβατικό ραδιοφωνικό δέκτη με έναν δεύτερο, μετεωρολογικό δέκτη, συνδεδεμένο με δίκτυο που μετέδιδε συνεχώς πληροφορίες για τον καιρό προς τους πιλότους. Με τη σημερινή ορολογία, επρόκειτο για μια φορητή συσκευή που λάμβανε εξειδικευμένα δεδομένα σε πραγματικό χρόνο από ένα δίκτυο.

Σε άλλη μικρή είδηση γίνεται λόγος για τη θερμογραφία και τη δυνατότητα απεικόνισης των διαφορών θερμοκρασίας του ανθρώπινου σώματος. Μια τεχνολογία που σήμερα έχει εφαρμογές από τη βιομηχανία και τις κατασκευές μέχρι την ασφάλεια και την ιατρική έρευνα.

Οι συγκεκριμένες σελίδες της «Διάπλασις των Παίδων» μαζί με πολλά άλλα τεκμήρια, βρέθηκαν στο αρχείο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Αλέκου Λιδωρίκη, με ένα σημείωμα δυο δεκαετίες αργότερα, τον Μάιο του 1985. Συνόψιζε με λίγες λέξεις την επιτάχυνση των αλλαγών. «Μέρα με τη μέρα, χρόνο με το χρόνο είναι διαφορετικός. Είναι τέτοιες οι παραλλαγές στη σκέψη, στην ιδεολογία, στον τρόπο ζωής, που δεν τις προλαβαίνεις».

Σαράντα χρόνια αργότερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της διαρκούς συνδεσιμότητας, η φράση ακούγεται ακόμη πιο επίκαιρη. Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον μήνυμα των αυγουστιάτικων εκείνων σελίδων. Το μέλλον τελικά, η ψηφιακή εποχή δεν εμφανίστηκε ξαφνικά και απότομα σε λίγα χρόνια. Οι βασικές του κατευθύνσεις είχαν αρχίσει να διακρίνονται πολύ νωρίτερα, δεκαετίες πριν. Μικρότερες συσκευές, περισσότερη ηλεκτρονική ισχύς, αισθητήρες, δίκτυα, άμεση μετάδοση της πληροφορίας και τεχνολογία που θα έμπαινε ολοένα βαθύτερα στην καθημερινή ζωή.